Hurtigtastar i Fantasy Grounds Unity

Eg har skrive lite i det siste på bloggen min, mykje av di eg har hatt lite tid til meg sjølv. No i dag, etter å ha sett Formel 1-laupet i Japan, har me kosetid saman og eg sit med Fantasy Grounds og klargjer til neste speling. Det blir berre betre og betre å bruke, og eg har oppdaga fleire hurtigtastar som gjer arbeidet mykje lettare enn å styre alt med musa, so eg tenkte det kunne vere nyttig for meg (og kanskje andre) å ha ein enkel plass å oppsøkje for å finne hurtigtastane ein kan nytte i Fantasy Grounds, litt slik som eg har ein oversikt over nyttige teikn med hurtigtastar.

Oversikt over noen av hurtigtastene til tekstinntasting i Fantasy Grounds Unity.

Hurtigtaster i Fantasy Grounds Unity

Sist oppdatert 6.4.2025.
Tekstinntasting
Brødtekst	Ctrl + 1
Overskrift	Ctrl + 2
Tale/opplesing	Ctrl + 3
Kulepunkt	Ctrl + 4
Lenkjeholdar	Ctrl + 5
Tabell	Ctrl + 6
Ny tabellcelle	Ctrl + ⭾

Som ein liten kommentar til slutt: Det er utruleg kor mykje enklare det er å bruke FGU når ein har eit regelsett som faktisk verkar. Eg gler meg til den dagen HackMaster blir inkludert offisielt og kan verke slik som til dømes D&D gjer, for det er utruleg kor stor forskjell det er.

Ein festleg rollespelkveld med HackMaster fēminae χᾰ́ους

Fantasy Grounds Unity: Kampsporaren og kartet som syner spelarane klåre til å mose vettane som nyleg blei knuste. Syrine som står der har slynga snurrande og har akkurat kommandert dei til å overgjeve seg og gjeve dei beskjed om at ingen køddar med venane hennar. Under Achillea ser ein blodsporet ho la att etter seg etter å ha teke ut den store stygge slemmingen. Bilete: Tor-Ivar Krogsæter 2024.

Etter mange eksamenar, arbeidspress, nye jobbar og mykje anna kunne damespelarane mine endeleg treffast att til ein ny runde med HackMaster fēminae χᾰ́ους, ogso kjend som «kaoskjerringane». Det var godt å sjå dei att, og best av alt trur eg at eg no endeleg har knekt koden på korleis eg kan få kampane til å bli spanande, hurtige og ha god flyt når eg spelar på nett.

Jentegruppa spelar fast når det er fullmåne pluss/minus eit par dagar, med andre ord helst ei helg. No har me ikkje fått spela sidan april, sidan det har vore fleire med eksamenar, jobbkrav og anna, men no, etter eit par månadar utan speling, fekk med endeleg møtast att, og det var tydeleg å sjå at dei hadde sakna kvarandre: Spelekvelden blei innleia med ein halvtimes prat om laust og fast – som seg hør og bør. Planen deira var eigenleg å reise sørover til Daresido, men eg hadde gjeve dei feil informasjon sist (eller hadde gløymt det på vegen), so det dei trudde var ein dagsreise, var heller ei reise på 35 mil. Dét er ikkje gjort i ei handvending, og det tek dei uansett forbi P’Bapar, som er staden Achillea prøvar å unnvike for alt ho kan.

Eg laga ein oversikt over spelarrollene eg har hatt i HackMaster-kampanjane mine i posten Hackmaster: Skrotingar, daudingar og andre forsvunne spelarroller. Dei som er i live no står ikkje der, men kanskje eg skal leggje ut ein post om dei levande no i framtida?

I alle høve fekk dei samla seg klåre til dyst. Eg har eit anna æresystem for den gruppa her: Dei lagar seg eit kveldsmål, både individuelt og gruppevis, for å oppfordre til gruppe­spel samstundes som individet får plass. (Eg skal skrive om det seinare.) Dei fann ut at dei ville prøve å finne ut kven denne eplebondefrua var, ho som folk snakkar om som underleg, sidan ho aldri slit med hausten slik andre slitarar må gjere. Særleg hausten no i år har gjeve folk mykje å snakke om: Nokre hevdar at sidan våren var so blaut, har dei fleste bøndene fått melne eple; ho derimot har ikkje hatt det problemet. Kvifor? Dei ville vite meir om saka.

Men på veg til garden gjekk dei seg bort. Korleis dei gjorde det anar dei ikkje. Dei var berre to fjerdingar frå garden og såg både vegen opp og garden, men ein time seinare fann dei seg midt i ein skog utan aning om korleis dei hadde havna der. Dei byrja å spore seg sjølve attende, og såg korleis sporet hadde snodd seg mellom trea. Dei kom til ein stad der dei hadde fore både til høgre og venstre, og der blei dei falne i ryggen av ein vettebjørn med åtte vettekrigarar med seg.

Eg likar for øvrig å gjeve monstra mine namn. Kanskje oppdagar dei at her er noko underleg på ferde, for viss ein bit seg merke i kva namna på monstra er, er det jo noko som stikk seg ut:

• vettebjørnen Sjakh
• vettekrigaren Arrsjkah
• vettekrigaren Sjorrsjakh
• vettekrigaren Sjarrsjakh
• vettekrigaren Verrisjakh
• vettekrigaren Årrigor
• vettekrigaren Årronn
• vettekrigaren Årrsjakh
• vettekrigaren Årrvakh

So korleis gjekk det? Her er omtala eg la ut i HackMaster-gruppa på Discord (omsett):

Den store, svære slemmingen (SSS-en), vettebjørnen Sjakh med gruppa si på åtte vettar (heller enn å omtale vette som inkjekjønn, slik dei tradisjonelt er i norsk rettskriving, er dei i verda mi kjønna: ein vette, vetten, vettar, vettane og ei vette, vetta, vetter, vettene) overfall spelarane som hadde gått seg ville på vegen til Svartportgarden. I sekund 1, slag 1, spelar 1: kritisk treff med kvadrupelgjennomboring moste vettebjørnen Sjakh si skulder so brutalt (maksimal krit-trussel på krit-tabellen) at kragebeinet hans blei tilinkjesgjort og skuldra blei dregen ut av ledd, slik at årene blei rivne frå kvarandre og drap han umiddelbart. Tykje-steike-meg-dere so suverent!

Spelarane var glade og nøgde etter dette, og på slutten av kampen hadde den lægstgraderte (2. grad i ei gruppe med 6., 9. og 10. grad) hobbitsjarmøsa kommandert dei attståande vettane til å knele medan ho snurra slynga si og fortalde dei med den å-så-søte stemmen sin at Ingen plagar venane mine!

Å, forresten: Dei to høgstgraderte spelarrollene er begge gravide (med ein herleg babykul på magen) og den tredje høgst graderte trur at ho er det (men er det ikkje!). Dei fastsette at karane kunne vere att på vertshuset og lære opp lærling­ane og sveinane medan dei drog ut på eventyr. So klårt! Kor’ elles kunne det vere?

Resten av kampen tok omkring ein times tid, og det var for so vidt greit. For meg iallfall – og eg fekk inntrykk av at dei andre hadde det likeins – hadde kampen driv, fart, spaning stort sett heile vegen. Eg var langt meir på han: Eg minte dei på at dei kunne bruke kamp­sporaren for å sjå kor dei var hen i tellinga; eg minte dei på når det nærma seg turen deira, ba dei om å gjere klåre kasta sine. Her og der var det litt tenking som måtte til, men jamnt over gjekk det fort. Me spela kanskje ein time lenger enn planlagt (og for dei i Noreg tydde det at me var ferdige fyrst klokka halv tolv, men eg synest det verka som dei alle hadde det godt, hadde kosa seg, hadde det artig heile kvelden.

Og eg? For fyrste gong på lengje sat eg att med ei godkjensle.

Middelaldervåpen på norsk til rollespill

Eit knippe europeiske våpen frå eit opprør i Nederland på 1500-talet. Biletet er frå A History of Mediæval and Modern Europe for Secondary Schools, av William Stearns Davis og Norman Shaw McKendrick, Houghton Mifflin Company, The Riverside Press Cambridge, 2014. Biletet er henta frå The Internet Archive.

Jeg har hatt et lite språk­prosjekt gående i rollespill nå i noen år, der jeg har oversatt rollespill fra engelsk til norsk. Det startet med Dungeons & Dragons, og jeg har skrevet om det for eksempel i Rollespill, unger og språk og det glimrende Fabula, for ikke å snakke om postene mine om mål og vekt (f.eks. Rollespill: For­flytnings­skjema – fra engelske miles til norske landmil og fjerdinger. Etter at jeg begynte å kjøre rollespill gjennom Fantasy Grounds Unity, har behovet for å digitalisere alle over­settelsene mine meldt seg, så nå deler jeg dem med deg, kjære leser, i håp om at du skal finne nytte i det selv.

Sist oppdatert 3.6.2024 kl. 1.02: La inn mjuk bindestrek for å fjerne lakuner; la inn våpenkategori der det manglet; rettet en mindre skrivefeil. God natt!

Introduksjon

La meg først avklare hva formålet mitt er: Som gamle lesere og gamle venner kjenner til, er jeg glad i språk. Jeg er av den hellige overbevisninga at et godt, nært forhold til språk og ikke minst morsmålet sitt ikke bare er bra i seg selv, men også genuint forbedrer rollespillopplevelsen til dem som deltar. Ja, det kan utvilsomt være utfordrende, men når vi setter de små grå på prøve, blir vi også mer kreative, som igjen reflekteres i en mer levende verden? Hva tror du gir størst grad av innlevelse? Dere ser et long house som ser ut som Blodskaal’s House i Morrowind, eller Framfor dere ser dere et langhus med lange, tunge trestammer som bjelker og et salrygget halmtak som hutrer seg i kulda; eller Shopkeeper’n har fem longswords og to full plate armours til salgs eller Innehaveren har fem langsverd og to spangebrynjer til salgs. Jeg vet hvilken kampanje jeg helst ville ha vært med i.

Påstanden min Jeg vet hvilken kampanje jeg helst ville ha vært med i kan kanskje få en og annen til å rynke på nesen. For det første handler det om smak; det jeg liker er ikke nødvendigvis det andre liker og det er helt greit. For det andre sier det ikke at andre kampanjer er dårlige bare fordi de velger den andre tilnærminga; jeg personlig synes de blir litt fattigere med det valget, men det er igjen min smak. For det tredje kommer jeg til å forsøke å unngå flere slike merknader som dette for å forklare meg (jeg kan nå håpe iallfall); noen vil bare bli fornærmet, andre gir bare blaffen eller forstår hva som uansett lå bak utsagnet og ser ikke problemet. Jeg hører til generasjonen som ikke så behovet for å forklare hvert et utsagn med fotnoter og parentesbemerkninger, men verden vi lever nå i dag vil visst ikke ha det slik lenger. Kanskje vi fortsatt kan unngå å skape en jeg håper at eksistensen min ikke fornærmer deg på en måte, men hvis den gjør det, må du endelig si fra så jeg kan få beklage det på forhånd-verden.

Det siste utsagnet fører kanskje til spørs­målet Hva er ei spange­brynje? Spørsmål er gull! Det betyr at spillerne er interessert i å vite hva som skjer, interes­sert i å lære og ta til seg ny kunnskap – ikke vær redd for å utfordre spillerne dine! Du gjør det jo allerede med kamp og feller og ikke­spiller­roller og alt mulig annet som skjer. Når de kan liste opp alle monstrene som ikke trenger å kaste rednings­kast mot sinns­påvirkende troll­dom, hvorfor skulle de ikke greie å lære seg et nytt fagord – ekte eller oppdiktet – som du legger fram til dem? Våg å være vågal i språket!

Ord for våpen og panser

Jeg har snart oversatt hele Spillerboka si utstyrs­liste, men i går trengte jeg våpen og panser. Lista som følger er dels basert på historiske våpen, dels på over­settelser av ordenes opp­rinnelige betydninger, dels litt fantasi og språklig kreativitet. Ikke alle våpen fantes i Norge. Noen våpen var lite kjent, noen kom aldri i bruk i det hele tatt og noen har fått navn i ettertid. I tillegg er det håpløst vanskelig å søke på gamle tekster, for tekst­gjen­kjenninga til for eksempel Nasjonal­biblio­teket sin søketjeneste sliter blant annet med forskjellen på B og V i gotisk skrift (𝔅 og 𝔙, se posten Hvorfor mangler det fraktur­bokstaver i Unicode?), så da KI-en til Google påstod at voulge var dokumentert som «volge» eller «vålge» fikk jeg for eksempel falske positiver på NB-n-gram-søket mitt på «Bølge» (Bølge kontra Volge). Moralen her er: KI er inntil videre ganske søppel (for treffene jeg fikk fra KI-en var til og med med hen­visning til Ordbøkene og til historiske dokumenter som var feil­siterte, og påstått å være fra ei tid før dokumentene ble til, altså reint oppspinn), og tekst­gjenkjenning på eldre tekster er i beste fall problematisk.

Dette er hovedoversettelsene mine fra fransk-engelsk til norsk:

Grunnord fra fransk-engelsk til norsk

Engelsk	Norsk	Engelsk	Norsk
bardiche	bondestridsbile bardisanøks	halberd	hellebard
bill	hake	partisan	partisan
fauchard	ljåsverd	pike	pike
fork	fork	ranseur	hakebile
glaive	glavin	voulge	breiblad
guisarme	krokbile

Men, nok prat. I listene som følger er kilder opplyst så langt nødvendig/mulig. Jeg kommer til å legge til Dungeons & Dragons-ordene som mangler i lista sånn etter hvert. Har du forslag til andre ord? Flere våpen og pansertyper? Skriv i kommentarfeltet!

Våpenord på norsk til engelsk

Nynorsk	Bokmål	Engelsk	Kilde
* Kilder er oppgitt der det ikke er åpenbart, altså der det ikke er direkte fra ei hvilken som helst ordliste.
† Store norske leksikon.
‡ Ordbøkene.
§ Wiktionary.
** Chevalley & Goodridge: The Concise Oxford French Dictionary, Oxford at the Clarendon Press, 1950.
†† Jan Johanssen, Marius Nygaard, Emil Schreiner: Latinsk ordbok, Cappelen, Oslo 1998, fjerde reviderte utgave ved Egil Kraggerud og Bjørg Tosterud.
armbrøst, lett		crossbow, light	*
armbrøst, tung		crossbow, heavy	*
boge, kortboge	bue: kortbue	bow: shortbow	*
boge, langboge	bue: langbue	bow: longbow	*
bogestreng	buestreng	bowstring	*
dolk		dagger	*
hakke, militær (militærhakke)		pick, military	Wikipedia gir treff på Horse­man’s pick, og kate­gori­serer den videre som en type strids­hammer (der engelsk bruker war‑, bruker man vanlig­vis «strids‑» på norsk, som f.eks. strids­øks†). På tysk snakker man om Reiter­hakke, men jeg valgte her militær­hakke, ettersom rytter­hakke er skilt ut som et eget våpen i HackMaster-lista. (Et annet alter­nativ hadde vært strids­hakke.)
hakke, ryttar (ryttarhakke	hakke, rytter (rytterhakke)	pick, horseman’s	Se hakke, militær for ordforklaring.
kastespjut	kastespyd	javelin	For å skille det fra andre spyd, har jeg alltid omtalt det som kaste­spyd, siden «spyd» både kan betyr stake­våpen til nærkamp og spyd som er laget for å kastes. Å kaste et 15 fot langt spyd funker dårlig.
klubbe		club	*
kniv		knife	*
kråkenebb		bec de corbin, crowbill	Dette var et spesiali­sert våpen som så lite bruk i Norge. Det franske navnet bec de corbin bruker ei arkaisert form av ordet for ravn, som i moderne fransk er corbeau.§ ** Jeg valgte kråke­nebb siden de tilhører den samme familien (corvī) og fordi jeg synes «kråke­nebb» glir bedre på tunga enn «ravne­nebb»
lanse		lance	*
ljå		scythe, two-handed	*
morgonstjerne/ muskatblomme	morgenstjerne/ muskatblomme	morning star	*
prosjektil: bolt, lett, snes		projectile: quarrel, light, score	†
prosjektil: bolt, tung, snes		projectile: quarrel, heavy, score	†
prosjektil: pil, kortboge, snes	pil, kortbue, snes	projectile: arrow, shortbow, score	*
prosjektil: pil, langboge, snes	pil, langbue, snes	projectile: arrow, longbow, score	*
prosjektil: slyngekule		sling bullet	*
sliul		flail	*
sliul, ryttar (ryttarsliul)	sliul, rytter (ryttersliul)	flail, horseman’s	*
slynge		sling	*
stakevåpen: bondestridsbile i eldre museumstekster registrert som bardisanøks		bardiche	Norsk folke­museum. Det norske ordet for pole­arms er stake­våpen.†
stakevåpen: breiblad		voulge	Nyord av meg. § Kanskje av middel­alder­latin vidubium, eller vanga. Den tyske Wiki­pedia-artikkelen tydelig­gjør hvor mange ulike blad­profiler som kan kalles dette.
stakevåpen: breibladkrokbile		guisarme-voulge	Se krokbile. Ettersom fransk ord­stilling har adjektiv etter substantiv, og siden disse sammen­satte våpen­navnene kan tolkes litt på den måten (etter fransk modell: på­følgende substantiv som beskriver et fore­gående substantiv), har jeg valgt å bytte om plassen på ordene på norsk.
stakevåpen: fork, militær‑ (militærfork)		military fork	*
stakevåpen: forkseglstakesverd		fauchard-fork	Se fauchard og fork.
stakevåpen: glavin		glaive	*
stakevåpen: hakebile		ranseur	§ Wikipedia nevner at et annet navn på ranseur er roncone. Wiktionary-oppslaget på ordet har det som det italienske ordet for helle­bard. Nå er det ikke uvanlig å se ulike stake­våpen med økse­hoder omtales som helle­barder eller kate­gori­seres som helle­barder (se tyske Wiki­pedia). Det itali­enske ordet går videre tilbake til ronca ← ron­care, ‹beskjære, kviste›, hvis red­skap på engelsk kalles bill­hook. Våpenets form tatt i be­trakt­ning, landet jeg på denne over­settelsen.
stakevåpen: hellebard		halberd	*
stakevåpen: kortspjut	stakevåpen: kortspyd	short spear	*
stakevåpen: krokbile		guisarme	Igjen, ettersom ei bile er ei stor­øks, ei brei­hoda strids­øks, falt bruken av «bile» naturlig. Til­føyinga av «krok» er ut fra forma på våpenet. Oxford English Dictionary sporer ordet bak til ukjent opphav, faktisk.
stakevåpen: krokbileglavin		glaive-guisarme	Se disse ordene.
stakevåpen: krokbilehake		bill-guisarme	Se disse ordene.
stakevåpen: partisan		partisan	†
stakevåpen: pike		pike	†
stakevåpen: ljåsverd stakevåpen: seglstakesverd		fauchard	En fauchard er som et sverd laget som et stake­våpen, der sverdet har ei lang bue­form; det var opphavet til det opp­rinnelige forslaget mitt: segl­stake­sverd. Ved nærmere ettertanke kom jeg fram til at ljå­sverd er bedre, da det peiker tilbake til den opp­rinnelige betydninga av ordet fra latin falx, falcis: ‹sigd, ljå›.†† §
stakevåpen: spjut	stakevåpen: spyd	spear	*
stakevåpen: stridsspidd		spetum	Ordet spetum går tilbake til itali­ensk spedo som betyr ‹spidd›.§ For å tydelig­gjøre at det ikke er snakk om ei tynn stål­stang, valgte jeg å slenge på «strids‑» foran, som er vanlig i andre våpen­sammenhenger.
stakevåpen: trefork		trident	*
stav		staff	*
stridshammar	stridshammer	warhammer	*
stridshammar, stor	stridshammer, stor	warhammer, great	*
stridsklubbe		mace	*
stridsklubbe, ryttar‑ (ryttarstridsklubbe)	stridsklubbe, rytter‑ (rytterstridsklubbe)	mace, horseman’s	*
sveipe	sveipe, svøpe	scourge	*
sverd: breisverd	sverd: breisverd/​bredsverd	broadsword	*
sverd: kortsverd		short sword	*
sverd: krumsverd		scimitar	*
sverd: langsverd		longsword	*
sverd: sabel		sabre	*
sverd: storsverd		great sword	*
sverd: tohandssverd	tohandssverd/​tohåndssverd	two-handed sword	*
øks, hand‑ (handøks)	øks, hand‑/hånd‑ (handøks/​håndøks)	axe, hand (hand axe	*
øks, kaste‑ (kasteøks)		axe, throwing (throwing axe)	*
øks, strids‑ (stridsøks)		axe, battle (battle axe)	*

Rustningsord på norsk til engelsk

Nynorsk	Bokmål	Engelsk	Kilde
Merk at hva gjelder det engelske ordet for brynje, finner man det stavet både mail og maille; i begge til­feller går ordet tilbake til gammel­fransk (for det norske ordet sin del: via lavtysk) fra latin macula: flekk, åpning, maske, dvs. maske som i garn eller nett.†† ‡‡
Jamfør SNL er brynje […] den delen av rust­ningen som tjente til beskyttelse av over­kroppen.†
* Kilder er oppgitt der det ikke er åpenbart, altså der det ikke er direkte fra ei hvilken som helst ordliste.
† Store norske leksikon.
‡ Ordbøkene.
§ Wiktionary.
** Chevalley & Goodridge: The Concise Oxford French Dictionary, Oxford at the Clarendon Press, 1950.
†† Jan Johanssen, Marius Nygaard, Emil Schreiner: Latinsk ordbok, Cappelen, Oslo 1998, fjerde reviderte utgave ved Egil Kraggerud og Bjørg Tosterud.
‡‡ Yann de Caprona: Norsk etymologisk ordbok : tematisk ordnet, Kagge forlag, Oslo 2013.
bandbrynje	bandbrynje/​båndbrynje	banded mail	*
lêrrustning	lærrustning		*
pigga lêrrustning	pigga lærrustning	studded leather armour	Som har vært grundig diskutert av mange andre, er dette noe som er funnet opp til rolle­spill, og det er helt greit synes nå jeg. (Jeg burde sjekke om det faktisk stemmer at det er oppdiktet.)
polstra rustning		padded armour	*
ringbrynje, lett		ring mail	Jeg har ikke greid å finne noen forskjell på ring og chain mail på norsk, og så vidt jeg greier å se er det ingen arkeo­logiske funn som støtter opp om disse to forskjellene. Jeg antar at det derfor er nok en rolle­spill­ting.
ringbrynje, tung		chain mail	Se ringbrynje, lett.
skjellbrynje		scale mail	Har ikke funnet kilder på dette
spangebrynje platerustning		plate mail	†
splintbrynje		splint mail	Har ikke funnet kilder på dette.
tjukke rober	tjukke rober tykke rober	thick robes	*
skjold: buklare		shield: buckler	†
skjold: kroppsskjold		shield: body shield	Har ikke funnet kilder på dette.
skjold: langskjold		shield: large shield	† Har ikke fått stad­festet størrelsen på dette enda, men spørs­målet ligger der i påvente av svar.
skjold: lite		shield: small	Har ikke funnet kilder på dette.
skjold: mellomstort		shield: medium	Har ikke funnet kilder på dette.

Språket vårt: Kvifor kallar me briller «briller»?

Me er ikkje dei einaste som gjer det: danskane, tyskarane og nederlendarane gjer det med, men ikkje til dømes svenskane eller britane. Kvifor har me eit so underleg ord for sjåglasa våre?

Dei fyrste dvergenamna frå tabellen i GMG s. 163.

Som so mange gongar starta denne undersøkinga i rollespelverda. (Eg har forresten ein brillemakar i Frandorborg som heiter Lanovlan Malduson.) Eg sit og omset namnetabellane frå Spelmeistervegvisaren til HackMaster til bruk i Fantasy Grounds, og kom over namnet Berylfist. Eg kjende ikkje umiddelbart til kva det var, skjønt eg burde ha tenkt meg det: Det blir på norsk Beryllneve etter mineralet beryll. Det var då eg kom over noko interessant på Wikipedia, so då måtte eg sjølvsagt opne den etymologiske ordboka mi:

briller: glass i innfatning som bæres foran øynene for å bedre synet eller verne øynene. Av lavtysk brill(e), avledet av beryl (se ordet beryll […]), som også har gitt lånord som briljere og briljant.

Yann de Caprona: Norsk etymologisk ordbok : tematisk ordnet, Kagge forlag, 6. opplag, s. 1374.

Med andre ord: Viss du er briljant og briljerer, er du bebrilla! (Her var eit døme på eit framandord som ikkje hadde same stamme som eg har i dialekten min: Eg har a-form (briljera) medan rett form i skrift er briljerer.) Artig. Men kva meir har ordboka å seie? Eg måtte sjølvsagt analogt klikke meg vidare (bla i ordboka) til ordet beryll:

Beryll frå Gilgit i Pakistan. Fotografi teken på Museo civico storia naturale i Milano den 22. august 2007 av Gia.cossa.

Eige verk, del likt, kreditering påkravd (Creative Commons CC-BY-SA-2.5)

beryll: berylliumholdig mineral; navn på visse arter grønnlig edelstein. Gjennom tysk, gresk, pali (et indisk språk avledet av sanskrit) og dravidisk fra navnet til den sørindiske byen Vēlūr (nå Bēlūr). Dette bynavnet har også gitt navnet på grunnstoffet beryllium og lånordet brille […] og kanskje briljere, briljant og briljantin (Barnhart, Kluge, Rey).

Op. cit., 242.

Briljantin er for øvrig anten eit tettvove, glansfullt tøy eller parfymert olje for hår og skjegg jamfør Ordbøkene.

Men dette forklarar ikkje kvifor me kallar det briller, berre at det er ei kopling til mineralet. Wikipedia-artikkelen viser til Ordbøkene og ei tysk etymologisk ordbok som eg ikkje har, og skriv at Då dei første brillene blei laga på 1200-talet i Italia, var linsa ofte laga av beryll, sidan vanleg glas på denne tida ikkje var særleg klårt. Dette førte til at innretninga fekk namnet brillen i Tyskland, bril i Nederland og briller i Noreg og Danmark. Dette er støtta av mellom annan Store norske leksikon og Encyclopædia Britannica:

Ja, eg skriv framleis Encyclopædia Britannica med æ; dei forandra skrivemåten då dei blei kjøpt opp av amerikanarane. Eg kan latinen min.

Originally, lenses were made of transparent quartz and beryl, but increased demand led to the adoption of optical glass, for which Venice and Nürnberg were the chief centres of production.

Encyclopædia Britannica: eyeglasses.

ETYMOLOGI av gresk beryllos, indisk edelsten, i middelalderen betegnelse for glass. Ordet betegnet opprinnelig en sfærisk linse lagd av gjennomsiktig materiale og anbrakt foran det ene øyet.

Store norske leksikon: briller.

Dette er ikkje krystallklårt, akkurat. (Nei, det var ikkje ein spøk, men no blei det kanskje det av at eg sa det.) Men ein får ei kanskje sterkast forklåring på det frå Online Etymological Dictionary:

In Medieval Latin berillus was applied to any precious stone of a pale green color, to fine crystal, and to eyeglasses (the first spectacle lenses may have been made of beryl), hence German Brille “spectacles,” from Middle High German berille “beryl,” and French besicles (plural) “spectacles,” altered 14c. from Old French bericle.

Online Etymological Dictionary: søkjeord brille.

So der har me det: Me kallar sjåglasa våre for briller av di dei fyrste moderne brillene mest sannsynleg var laga av beryll.

Og eitt ord til måtte eg vere påpasseleg på her: hovudordet i bloggposten. I dialekten min er brille hankjønn, men rett form i nynorsk er hokjønn.

Volummål i rollespelbaren

Eg har snakka om mål i mellomalderen før, men sett meg ned no i dag for å lage ferdig to av skjenkestovene i Sabden og fann ut at eg trengte noko konkret. Her, kjære lesar, har du ein oversikt som eg vonar kan vere til nytte for deg i spelet ditt.

Fantasy Grounds Unity har framleis nokre avgrensingar i skriftstøtte; mellom anna får ein ikkje brøkar til å rendrast slik dei skal, sjølv om ein nyttar korrekt brøkstrek (U+2044).

Som nemnd har eg omtala mål i mellomalderen før: onsdag 21. oktober 2009 posta eg Mål til bruk i middelalderrollespill, der eg kom med ein oversikt over dei viktigaste lengde- og volummåla. I kommentarane til slutt, derimot, kom det som la grunnlaget for denne posten, der eg nemnde at Det eneste jeg leter etter nå, er et mål som tilsvarer 2 pelar/pælar volum. (Eg burde nemne at den standardiserte skrivemåten for måleeininga er pel; eg har her brukt pæl.) Det blir det eksakte målet på et normalt krus med drikke for en middels skapning. Dverger foretrekker kanskje å bestille i volum på potter. Mazetar kommenterte på posten:

Hva med dette som det manglende målet?

• 1 krus tilsvarer
• 1⁄2 pott eller juste
• 1⁄4 bolle
• 2 peler (pæler?)

[H]va synes du?:)

Seinere skreiv eg meir om mål, mellom anna Rollespill: Forflytningsskjema – fra engelske miles til norske landmil og fjerdinger, der eg la fram forslag til omrekning til bruk i HackMaster. (Eg har enno ikkje kome opp med ei god konverteringsmatrise til D&D.)

Men so kom dagen i dag, då eg fann ut at no må eg finne ut kva som fungerar i barane mine, og her er det eg kom fram til:

Volummål i baren: Oversikt

Bareining	Volumeining	Undereining	Omtrentleg metrisk
1 stor­seidel =	1 bolle =	3 pottar ≈	3 liter (2,875 liter)
1 seidel =	1 pott =	4 pælar ≈	1 liter (0,965 liter)
1 krus =	1 tvipæl =	2 pælar ≈	1⁄2 liter (0,4825 liter)
1 glas =	1 pæl ≈	—	1⁄4 liter (0,24125 liter)

Volummål i baren: Glasmål

Stormål	Mindre mål
1 storseidel =	3 seidlar
1 seidel =	2 krus
1 krus =	2 glas

Volummål i baren: Omrekning volummål

Frå/til	bolle	pott	tvipæl	pæl	Metrisk
bolle (storseidel)	1	3	6	12	≈ 3 liter
pott (seidel)	1⁄3	1	2	4	≈ 1 liter
tvipæl (krus)	1⁄6	1⁄2	1	2	≈ 1⁄2 liter
pæl (glas)	1⁄12	1⁄4	1⁄2	1	≈ 1⁄4 liter

Til slutt, i tilfelle du skulle lure, so heiter det ein pott, ein bolle og ein pæl: Dei er alle hankjønn.

Rollespel: Trolldom for mødre

I den nyaste posten min (tidlegare i dag), skreiv eg om reglane for graviditet. Etter å ha leita meir, fann eg ut at det faktisk var saksa rett frå boka som eg refererte til: The Complete Guide to AD&D Unlawful Carnal Knowledge. Faktisk er side 1 av dokumentet frå side 20 av boka. So eg tenkte at eg kunne hente litt meir nyttig frå ho, og kvifor ikkje då starte med det eg snakka om på slutten: hjelp frå trolldom?

Bakgrunn

«Commission» av Nikulina-Helena

Lisens: CC BY-NC-ND 3.0

Som eg synte i den forrige posten min, kan ein ha mange gode grunner til å ville ha god kontakt med ein prest, ei jordmor eller begge (eller kanskje ein og same person er begge?). Det er fleire ting å take hensyn til, mellom anna kva tid fødselen er venta å skulle skje; kva hjelp (om nokon) ein vil ha; kva ein skal gjere med eventyrarvirket sitt før, under og etter fødselen; om ein har sjukdomar eller andre ting å take særleg hensyn til; og sikkert ein heil haug med andre ting som eg ikkje kjem på no, men som eg er sikker på at spelarane kjem til å kaste på meg.

Fødsel skjer etter standardreglane eg viste til etter 36 + 1t4 veker etter unnfanging, skjønt i Book of Erotic Fantasy (ISBN 0-9742045-1-X) varierer dette etter rase: forutan fiends og celestials som har éin månad per helseterning, og nymfa (1t12 månadar), er rasen med kortast svangerskap dryaden (tre månadar) og den med lengst svangerskap alven (24 månadar). Kor lange svangerskapstida (vanlegvis) er, er viktig kunnskap spelarrolla vil ha (om mogleg), for det gjer ho i stand til å planlegge og skaffe seg det ho treng når tida nærmar seg, og ikkje minst å byrje å roe ned når faren for for tidleg fødsel byrjer å melde seg.

Hjelp under fødselen er mest heilt naudsynt. Det er ikkje som om det ikkje går an å føde utan hjelp (mange har gjort det), men sjansen for at noko går galt er sjølvsagt mykje større om ein er åleine. Mora bør kome seg i tryggleik, under tak, med tilgang på medisinkyndige folk. Om ikkje det er mogleg, bør ho iallfall ha tilgang på nokon som kan grunnleggjande førstehjelp.

Eventyrarvirke og svangerskap er ikkje ein god kombinasjon, sjølv om spelarane mine no alltid har insistert på å gjere det. Achillea har allereie vore gjennom ein nokso lang periode der ho var ute av stand til å gjere noko, av di ho blei hasta ned frå fjellsida blødande ihjel. Ho greidde seg, men det var ikkje mykje om å gjere.

No skal det seiast at dette tildels var noko ho og eg hadde planlagt på førehand, so blodtapet og alt det var inga overrasking, men det kunne like gjerne ha skjedd om det ikkje var planlagt.

Sjukdomar er noko som er meir eller mindre tilstades i ulike system. I høgfantasisystem blir det fort noko ingen treng å bry seg med, av di dei uansett har trolldom dei kan handtere dei med. I lågfantasisystem kan dette vere ganske annleis, der sykdom kan vere (som det ofte var) fullstendig knusande. I D&D er sjukdom for det meste handtert av prestar med enkle trolldomar, so som fjern sjukdom (Remove Disease) som er ein tredjegradstrolldom for klerkar, druidar og jegarar. I Hackmaster er det (som venta meir brutalt):

Upon completion of the ceremony, the sickened individual is permitted another check to see if he resists the disease (d20p + CON vs. d20p + disease severity). If he succeeds, the affliction regresses to its minor effect and the patient may recover as normal. Anointed followers of the cleric’s deity receive +2 on this roll.

Note that if the subject of the spell fails his resistance check, not only does the illness progress as before but the cleric attending to the patient must make a communicability check to determine if he contracts the ailment.

HackMaster Player’s Handbook s. 330

Kontekst og regeltekst

No som du anten er lei av digresjonane mine eller nøgd med å ha lese litt om kontekst, er tida inne for å sjå kva boka faktisk har å seie om trolldomar. Konteksten er overskrifta eg allereie har synt til tidlegare: «When Does the Stork Come?» Etter å ha forklart desse reglane, herunder spontanabort, fødsel, tabellen for å sjå kva som skjer om ein feilar fødselskastet sitt, og forklaring på korleis ein kjem seg frå fødsel, kjem då kapitlet «Spells for the Mother». Eg skal her attgjeve heile teksten som han står og omsetje han.

English

Level 1

• Detect Pregnancy
• Prevent Nausea
• Summon Midwife

Level 2

• Assist Labor & Birth

Level 6

• ’Irnar’s Poloroidic Pregnancy

Detect Pregnancy (Divination)

Class	Level	Sphere	Range	Components	Duration	Casting Time	Area of Effect	Saving Throw
Cleric	1	Divination	Touch	V, S	1 round/level	1	1 creature	None
Description		This spell enables the priest to detect pregnancy in any creature. The priest will also know the day of conception, stage of pregnancy, estimated day of birth, and gender of child.

Prevent Nausea (Abjuration) Reversible

Class	Level	Sphere	Range	Components	Duration	Casting Time	Area of Effect	Saving Throw
Cleric	1	Healing	Touch	V, S	6 turns/level	1	1 creature	None
Description		This spell will prevent the woman from getting nausea for the duration of the spell. The reverse of this spell will cause nausea to the victim, male or female.

Summon Midwife (Conjuration/Summoning)

Class	Level	Sphere	Range	Components	Duration	Casting Time	Area of Effect	Saving Throw
Cleric	1	Summoning	30 yards	V, S	none	1 sīc	1 creature	None
Description		This spell will summon the nearest midwife. The midwife will get the summons. She is under no obligation to respond to the summons, but very few midwifes will ignore it unless unfortunate circumstances prevail.

Assist Labor & Birth (Necromancy)

Class	Level	Sphere	Range	Components	Duration	Casting Time	Area of Effect	Saving Throw
Cleric	2	Healing	Touch	V, S, M	none	2	1 creature	None
Description		This spell has multiple functions to assist the mother in labor and birth: Epidural – Produces a numbing of the lower back and pelvis to reduce stress on the mother during labor. Push – Assists mother in pushing the child out. Will cut the time of labor by 1d4 hours. Turn Baby – Will position the child correctly during labor for proper birth. The material components of this spell are boiling hot water and towels.

’Irnar’s Poloroidic Pregnancy (Necromancy)

Class	Level	Sphere	Range	Components	Duration	Casting Time	Area of Effect	Saving Throw
Mage	6	&emdash;	Touch	V, S	permanent	6	1 creature	Negates
Description		This spell will speed up the pregnancy of a woman from 9 stages to 9 hours (1 hour for each stage left until birth). The pregnatn (sīc) woman must make a system shock when its time to give birth. Success indicates that the birth is successful, failure indicates that child dies and the woman suffers a permanent −1 reduction to constitution. ’Irnar is still researching, but the priestesses of the Mother Goddess are doing their damndest to hunt him down and destroy his research, it is a violation if their creed.

Some parental mages have created a few useful cantrips. Below is a list of them. They have a small description and should not need additional explanation.

Burp

Causes the infant to pass gas.

Create Cheerios and Milk

Creates a healthy portion of cereal w/milk.

Gallager’s Food to Mush

Transfers food to edible mush for infants.

Turn Toddler

Keeps a whinny kid at bay.

Norsk

1. grad

• Oppdag graviditet
• Forhindr kvalme
• Påkall jordmor

2. grad

• Stå bi rier og fødsel

6. grad

• ’Irnar sitt poloroide svangerskap

Oppdag graviditet (spådom)

Klasse	Grad	Sfære	Rekkjevidd	Komponent	Varigskap	Kastetid	Effektområde	Redningskast
Klerk	1	Spådom	Berøring	V, S	1 runde/grad	1	1 skapnad	Ingen
Omtale		Denne trolldomen gjer presten i stand til å oppdage svangerskap i einkvar skapnad. Presten får òg vite unnfangingsdatoen, svangerskapsperiode, venta fødselsdato og ungen sitt kjønn.

Forhindr kvalme (avsverging) omvendbar

Klasse	Grad	Sfære	Rekkjevidd	Komponent	Varigskap	Kastetid	Effektområde	Redningskast
Klerk	1	Heiling	Berøring	V, S	6 turar/grad	1	1 skapnad	Ingen
Omtale		Denne trolldomen forhindrar ei kvinne i å bli kvalm so lengje trolldomen varar. Omvendinga av denne trolldomen valdar kvalme hjå offeret, mann som dame.

Påkall jordmor (maning/påkalling)

Klasse	Grad	Sfære	Rekkjevidd	Komponent	Varigskap	Kastetid	Effektområde	Redningskast
Klerk	1	Påkalling	90 fot 45 alen	V, S	Ingen	1 sīc	1 skapnad	Ingen
Omtale		Denne trolldomen påkallar den næraste jordmora. Jordmora kjem til å få påkallinga. Ho har inga plikt til å svare på påkallinga, men svært få jordmødre ignorerer det med mindre uheldige omstende rår.

Stå bi rier og fødsel (nekromanti)

Klasse	Grad	Sfære	Rekkjevidd	Komponent	Varigskap	Kastetid	Effektområde	Redningskast
Klerk	2	Heiling	Berøring	V, S, M	Ingen	2	1 skapnad	Ingen
Omtale		Denne trolldomen har fleire funksjonar som står mora bi i rier og fødsel: Epidural – Tilverkar ei numming av korsryggen og bekkenet for å redusere stresset til mora under riene. Trykk – Hjelpar mora med å trykke ungen ut. Minskar fødetida med 1t4 timar. Snu ban – Flyttar ungen til rett stilling under riene so ein får rett føding. Materialkomponentane til denne trolldomen er kokande varmt vatn og handklede.

’Irnar sitt poloroide svangerskap (nekromanti)

Klasse	Grad	Sfære	Rekkjevidd	Komponent	Varigskap	Kastetid	Effektområde	Redningskast
Magikar	6	&emdash;	Berøring	V, S	permanent	6	1 skapnad	Forhindrar
Omtale		Denne trolldomen framskundar dama sitt svangerskap frå ni stadium til ni timar (1 time for kvart stadium som er att fram til fødselen). Den gravide dama må ta ein organismesjokksjekk når tida er inne for å føde. Suksess syner at fødselen var vellukka, eit feila kast at ungen døydde og at mora lir ein permanent −1-reduksjon til uthald. ’Irnar forskar framleis, men Modergudinne-prestinnene gjør sit ytste for å jage hand ned og øydeleggje forskinga hans, då den er i strid med trusvedkjenninga deira.

Nokre foreldremagikarar har laga nokre nyttige trollkunstar. Nedom er ei liste over dei. Dei har ei kort omtale og skulle ikkje trengje nærare forklaring.

Gørp

Får banet til å sleppe ut litt luft.

Lag Honnikorn og melk

Lagar ein raus porsjon frokostblanding med melk.

Mat til mos à la Gallager

Gjer mat om til mos som er etbar for spedbarn.

Snu smårolling

Held ein vimsate unge i ro.

Val 2023av terningar i HackMaster

Det nærmar seg fylkestings- og kommunestyreval, so kva betre tid kan ein vel ha til å tale om val av terningar? Ein kan vel knapt ta viktigare val i livet‽ På denne sida kjem eg med tida til å tilføye alle terningalternativa ein har i HackMaster til åtak, forsvar, dugleiksjekkar og anna. No i dag, 7.8.2023, kjem dei grunnleggjande forsvarsterningane.

Utsnitt av handskrive, skjematisk oversikt over terningval i HackMaster.

Å hevde at HackMaster er detaljert, kan ein kanskje våge seg å påstå at er ein presis påstand. Ein av måtane HackMaster reflekterer dei ulike kampstodene, er med å justere kva forsvarsterning ein får etter ulike høve. Er du overraska? Gav du åtakaren ryggen din? Blir du skoten på? Har du skjold? Alt dette påverkar kva terning du får, so med denne lille oversikten vonar eg å gjere det enkelt å skjønne kva som skjer i kampen for so vel nye som gamle spelarar.

Grunnterningar, initiativ og skade

HackMaster nyttar to hovudterningar: t20g og t100g. Den siste nyttar ein til dugleikssjekkar, medan den fyrste blir nytta til mest alt anna. Formatet txg les du som x-sida, gjennomborande terning, her til dømes ein tjuesida eller hundresida terning, begge gjennomborande. At terningen er gjennomborande, tyder at du får fortsette å kaste han viss du kastar maksimalverdien; på alle kast frå og med kast nummer to, tel verdien som éin mindre. Viss du til dømes kastar ein t6g og får 6, 6, 6 og 4, fekk du 6 + (6 − 1) + (6 − 1) + (4 − 1) = 19. Dette reknar ein som eitt kast med ein sekssida terning som gav ein total på 19. For den tjuesida og hundresida terningen, er gjennomboringa litt annleis: Ein tjuesida, gjennomborande terning gjennomborar til ein t6g og ein hundresida, gjennomborande terning til ein t20g.

Viss du skal kaste initiativ, blir du fortald kva terning du skal kaste. Ein t12g er standardterningen. Lågare terningar inneber at ein på eit eller anna vis var førebudd på kva som kom. Den minste terningen ein kan få er ein t3g, sjølv med bonusar frå klasse og rase eller andre ting.

Viss du skal kaste skade, har alle våpena definert kva skadeterning du skal nytte avhengig av kva du treff. Viss forsvararen har skjold og du ikkje treff godt nok til å kome deg rundt skjoldet hans, kastar du våpenet sitt skjoldskade. Nokre våpen (so som piler) gjer kun eitt poeng i skade (ingen terning).

Viss du skal gjere ein dugleikssjekk, er dette med ein t100g. Du skal anten gjere ein dynamisk sjekk mot nokon som prøvar å hindre deg i å lukkast, eller ein statisk sjekk mot noko fast. Eit tre har ein viss vanskegrad for å klatre det; det blir ein statisk sjekk for det handlar berre om kor god du er til å klatre. Men når du prøver å gjere noko som nokon andre prøvar å hindre deg i å greie, då gjer du ein dynamisk sjekk. Med ein statisk sjekk får du oppgjeve ein vanskegrad (til dømes enkel: −80 på terningen); kast likt eller mindre enn dugleiksnivået ditt, so greier du det. Med ein dynamisk sjekk prøver du å slå ein motstandar, so da kastar du terningen og leggjer til dugleiksnivået ditt: høgste sum vinn.

Forsvarsterningar

Om du skal kaste forsvar er du heldig! I det minste blir du ikkje skoten i ryggen utan å kunne gjere noko for å unnvike det. Om du får leggje til bonusar for å vere god til å forsvare deg, derimot, er avhengig av situasjonen. Pilskot og steinar som blir kasta er vanskeleg å kome seg unna, og det er reflektert i dei fire avstandsgruppene ein nyttar for dei: kort, vanleg, lang og ekstrem; alle desse er kalibrerte til dei ulike prosjektiltypane og avfyringsmekanismane. Om ein er på lang rekkjevidd får ein leggje til forsvarsbonusen sin, av di ein har tid til å reagere, og om ein er på ekstrem rekkjevidd, kan ein ein dessutan nytte skjoldet for å få opp eit vernande dekke. På kort og vanleg avstand er det ganske enkelt ikkje mogleg å reagere tidsnok til å få nytte av forsvarstreninga si; ein kastar difor i so tilfelle kun ein terning utan bonusar (eller straffar) frå trening og gradering.

Forsvarsterningstypar

Terningtype	Situasjon	Forsvarsbonus og skjoldbonus*†
* Sovel forsvars- som skjoldbonus føreset at ein veit om åtakaren. Merk at skjold gjev passivt vern mot prosjektil, ganske enkelt av di det er ei stor plate i vegen for våpenet. Desse er 20, 19, 16/11, 11/6 og 6/1 for å vere passivt/aktivt gøymd bak skjoldet, for skjoldtypane handskjold, lite skjold, middels skjold, stort skjold og kroppsskjold (PHB 225).
† Om skjoldet får nok skade, kan det bli knust. For handskjold / små skjold er verdiane 8/12/16/20 og for større skjold 12/18/24/30 for følgjande resultat: Skade 8/12 (HS/MLK): tevlande t20g med +6 til forsvararen. Skade 12/18 (HS/MLK): tevlande t20g med +0 til forsvararen. Skade 16/24 (HS/MLK): tevlande t20g med −6 til forsvararen. Skade 20/30 (HS/MLK): automatisk knust Kjelde: PHB 225.
t20g − 4	utan skjold mot åtakar 1–3 i front / på sida	✓ ✗
t20g	med handskjold mot åtakar 1 i front / på sida	✓ ✓
	med lite skjold mot åtakar 2 i front / på sida	✓ ✓
	med større skjold mot åtakar 3 i front / på sida	✓ ✓
t20g − 4	med handskjold mot åtakar 2+ i front / på sida	✓ ✗
	med lite skjold mot åtakar 3+ i front / på sida	✓ ✗
	med større skjold mot åtakar 4+ front / på sida	✓ ✗
t12g	mot åtakar 4+	✓ ✗
t8g	mot åtakar bak	✓ ✗
Prosjektilvåpen (spjut, armbrøst, pil og bue, slynge osb.)		Kort	Vanleg	Lang	Ekstrem
t20g	mot prosjektil viss ein sjølv er i rørsle	✗ ✗	✗ ✗	✓ ✗	✓ ✓
t20g	mot prosjektil viss ein sjølv er i rørsle	✗ ✗	✗ ✗	✓ ✗	✓ ✓

Rollespel: Alternativt talsystem Ⅲc – tala over trīr (12)

Forslag til talsymbol for talet 12², der krøllane er erstatta av kun strekar; teiknet er sett saman av 11•12₁₂, ɔ: 11 × 12¹ + 12 × 12⁰. Eit alternativ til dette talet hadde vore det matematisk meir fornuftige 1•0•0₁₂, ɔ: 1 × 12² + 0 × 12¹ + 0 × 12⁰.

I dei tidlegare postane har eg lagt fram først ein idé om eit anna talsystem – eit tolvtalsystem – so vist korleis andre kulturar sine talsystem kan sjå ut, og so i ei lengre utgreiing over først to tidlegare postar og no denne presentert idéen min til eit tolvtalsystem der grunnstrukturen er bygd på fire unike talord som dei bygde ei heil talrekkje på. Eg er framleis svak for den opphavlege idéen min med rekkja som du kan sjå i sidemargen på høgre side.

• 1–12 (1₁₂–10₁₂):
  æinnj, tu, tri, fir, fæm, sæks, sjau, åttå, pæis, ti, ølljøv, tølv
• 13–24 (10₁₂–20₁₂):
  æinnjtølv, tutølv, tritølv, firtølv, fæmtølv, sækstølv, sjautølv, åttølv, peistølv, titølv, ølljøtølv, tvølv (jamfør qui > kvi og eu > ev)
• Teljing på 20₁₂-tala og opp:
  æinnj-og-tvølv, tu-og-tvølv, tri-og-tvølv, fir-og-tvølv […] ått-og-tvølv […] øllj-og-tvølv
• 36, 48 etc. (30₁₂, 40₁₂ etc.):
  trølv, firølv, fæmølv, sæksølv, sjauølv, åttølv, peisølv, tiølv, ølljølv
• 144 (100₁₂): stortølv:
  /stuːʈøɽ(v)/ > stølv: /støɽ(v)/.
• Multiplar av 100₁₂:
  tustølv (eller tvistølv), tristølv

Men den nye talordrekkja eg har landa på, er då i staden bygd på dei nemnde fire unike grunntalsljodane som har gjeve tre grunntalord kvar, som har gjeve meg rekkja:

• ūn (0);
• ū̆nnj (1), ūt (2), ūtr (3);
• ǣ̆nnj (4), ǣt (5), ǣtr (6);
• tū/tū̆nnj (7), tūt (8), tū̆tr (9);
• trī/trī̆nnj (10), trīt (11), trīr (12).

I denne (foreløpig) siste posten om tolvtalsystemet, skal eg sjå på kva som kan vere namnet på dei samansette tala, inkludert moglege teikn for 100₁₂ og 1000₁₂.

Tidlegare postar om talsystem:

• Rollespel: Alternativt talsystem Ⅰ, der eg presenterte grunnleggjande om talsystem.
• Rollespel: Alternativt talsystem Ⅱ, der eg presenterte mellom anna tjuesjutalsystemet til oksapminfolket, og forslaget mitt til korleis eit ekte tolvtalsystem bygd på multiplar av fire i grupper på tre kunne sjå ut.
• Rollespel: Alternativt talsystem Ⅲa – oppfølging, endring og retting, der eg gav eit logisk prov på at tal, talord og talsymbol er det same på eitt vis, men at me har eitt talord meir å ta av i talordrekkjene våre enn kva me har siffer, tilsynelatande uavhengig av talsystem.
• Rollespel: Alternativt talsystem Ⅲb – det nye talsystemet, der eg introduserte dei nye grunntalorda, og fortalde soga om kong Faviðí Tolftigirfeðmingr av Faviðen.
• Rollespel: Alternativt talsystem Ⅲc – tala over trīr (12) (denne posten), der eg tek for meg tala over trīr (12) og kjem med forslag til kva store tal som tilsvarande titalssystemet sitt 100 og 1000 kan vere.

Tala over tolv

For større tal følgjer tolvtalsystemet mitt det same systemet som me er vane med i norsk, i alle fall me som er vaksne: Det lægste talet først, so det større talet, fram til det som tilsvarar vårt 100, altso 144. Sjølv om det ser vanskeleg ut å ha eit tal som 144 å rekne mot, merk at det for dei ikkje hadde vore noko meir underleg enn vårt 100, sidan det hadde vorte skriven med dei same siffera, ɔ: 100₁₂ = 144₁₀ og 100₁₀ = 84₁₂. Denne oversikten gjer det lettare å sjå:

Oversikt over tala frå 0 til 143 med kongerekkjene med sifferet for 12 og dermed òg 12², ɔ: 156.
Grafikk og skrift: Tor-Ivar Krogsæter.
Skrifta kan du laste ned frå Google Disk-en min; teikna er å finne i området U+2460–246b (①–⑫) og null på U+24ea (⓪).

Namn på tala frå null til tolv gangar tolv

Dei norrøne ‑ten-tala – þrettán/þrétján (þrír/þrjár/þrjú), fjórtán (fjórir/fjórar/fjǫgur), fimtán (fim/fimm), sextán (sex), sjaután (Eg var ikkje klar over at sjau var det norrøne ordet for sju då eg foreslo det i den tidlegare posten min, so det var litt artig å oppdage no.)(sjau), áttján (átta), nítján (níu) – er alle sett saman av grunntalet plus eit tillegg ‑t(j)án. Ordet tjue kjem av tjogu som var sideform av tuttugu som kom av tveir tigir: ‹to tiarar›. Dette er ein annleis konstruksjon enn den me finn i til dømes latin (og gresk, persisk og sanskrit), som i staden uttrykkjer multiplikasjon; latinsk vīgintī kjem av taladverbet bīs > vī + centī > gentī > gintī: ‹to gangar av ti›.

Kjelde: Norrøn ordbok (Samlaget 1990) og Yann de Caprona: Norsk etymologisk ordbok (Kagge forlag 2013).

Talsystemet mitt brukar den norrøne (norske) måten å lage tal på, og difor blir talrekkja slik:

Oversikt over talord i tolvtalsystemet

1) Jf. tolv < tolf.
2) Jf. norrønt einntolf. Ein får i daglegtale elisjon av ‑r‑ i trīr etter ‑nnj, for å lette uttala. I skrift er han gjerne bevart.
3) Jf. norrønt tveirtolf.
4) Jf. norrønt þrírtolf.
5) Formene på _c er sideformer, jamfør titen = 20, tjueti = 30, trettiti = 40, førtiti = 50; Bilbo sin ellevtiførste bursdag.
6) a) Jf. «to-tolvarar», jf. norrønt opphav til «tjue» < tuttugu < tveir tigir: to tiere; altså ūt-av-trīr: ‹to av tolvar[ane]›. b) Trykket fell alltid på første staving, så unnjūtatrīr, ūtūtatrir, ūtrūtatrīr. c) Gjerne også sagt med ein innskoten ‑å‑, altså unnjåūtatrīr (ein-og-to-av-tolv), ūtåūtatrīr (to-og-to-av-tolv) og so bortetter.
7) For alle samansette tal, altså tal større enn trīr, fell -t-en vekk i vanleg tale, men er framleis til stades i skrift (for dei få som kan det). Ordet var altså opphavleg ūtrtrīr, men er ikkje tatt med i rekkjene under for å gjere det ryddigare å sjå. Dette gjeld for alle tala på _3, _6, _9 og _c, forutan 1c.
8) Tilføyinga av -nnj-endinga er ikkje ei tilføying i så måte; det er meir at ho blei halde fast på frå gamal tid for å skilje desse tala frå dei større trīr-tala. På tala frå 2_ og oppover, blir ‑nnj vanlegvis berre sagt på _1 og _4. Ein får dermed desse gruppene: unnj, ænnj, tū, trī (_1, _4, _7, _A); ūt, ǣt, tūt, trīt (_2, _5, _8, _B); ūr, ǣr, tūr, trīr (_3, _6, _9, _C) med bortfall av innskoten ‑t‑. Frå 7_ og oppover får ein problemet med to tilstøytande konsonantar på _8-tala; dette gjer at vokalen blir kort og konsonanten lang, altså meir som tutt-unnjatrīr enn tut-tunnjatrīr. Talarar som ikkje gjer dette, legg heller til ‑nnj på _7-tala her, med forkorta ‑u‑vokal i mellom, altså tunnjunnjatrīr, ikkje *tūnnjunnjatrīr.
9) Forskjellen på 1-8 tŭ(t)trīr og 7-0 tūtrīr, og vidare 1-b trĭ(t)trīr og a-0 trītrīr ligg primært i vokallengda: 7-0 og a-0 har ein lang i-ljod – /iː/ – medan 1-8 og 1-b får kort vokal og tenderar mot å forlengje den påfølgjande konsonanten eller leggje inn ein glottal stopp i forkant, ɔ: anten /tutː.triːr/ eller /tuɁ.triːr/ og /tritː.triːr/ eller /triɁ.triːr/.
10) Den eldre forma av trīr, trītr, var tidlegare i bruk, av di dei såg stortalrekkja (også kalla «kongerekkja») på cx, altså jamfør tolvtiein til tolvtitolv, som viktigare, større. I dag blir desse tala brukt for å omtale noko som er ovstort og flott: Ikkje berre trīrtrītutrīr, men trīrtrīr penningar kravde dei i skuld!, ɔ:, jamført vårt talsystem (og rekna ned til titalstoppen) Ikkje berre hundre, men ti-og-titi kroner kravde dei i skuld! (ordrett blir det Ikkje berre stortolv, men tolvtolv penningar kravde dei i skuld!).
11) Som 5) er dette eigenleg ei sideform. Ordrett tydar ho tolv-tolvarar.
12) Som 7) er i-en med kun i skrift.
13) Mellomljoden går tapt då han ikkje trengst for å verte forstått; han er bevart i skrift. Nokon seier berre «-ǣrir».
14) Ein seier det utan innskoten ‑a‑ når ein verkeleg vil leggje trykk på talet, og da særleg i heilage/høgtidelege samanhengar.
1	_0	_1	_2	_3	_4	_5	_6	_7	_8	_9	_a	_b	(_c)
12
0_	ūn	ŭ̄nnj	ūt	ūtr	æ̆̄nnj	ǣt	ǣtr	tunnj	tūt	tŭ̄tr	trinnj	trīt	trīr
1_	trīr1	ŭ̄nnj- t(r)īr2	ū- trīr3	ūr- t(r)īr4 7	æ̆̄nnj- t(r)īr	ǣ- trīr	ǣr- t(r)īr	tunnj- t(r)īr8	tut- trīr9	tūr- t(r)īr	trinnj- t(r)īr8	trī- trīr/ trĭt- tīr9	(trīr- trīr)5 10
2_	ū́ta­trīr6	ŭ̄nnj- ūta- trīr6	ūt- ūta- trīr	ūr- ūta- trīr	æ̆̄nnj- ūta- trīr	ǣt- ūta- trīr	ǣr- ūta- trīr	tū- ūta- trīr8	tūt- ūta- trīr	tūr- ūta- trīr	trī- ūta- trīr8	trīt- ūta- trīr	(trīr- ūta- trīr)5
3_	ūra­trīr	ŭ̄nnj- ūra- trīr13	ūt- ūra- trīr	ūr- ūra- trīr	æ̆̄nnj- ūra- trīr	ǣt- ūra- trīr	ǣr- ūra- trīr	tū- ūra- trīr	tūt- ūra- trīr	tūr- ūra- trīr	trī- ūra- trīr	trīt- ūra- trīr	(trīr- ūra- trīr)5
4_	ænnja­trīr	ŭ̄nnj- ænnja- trīr	ūt- ænnja- trīr	ūr- ænnja- trīr	æ̆̄nnj- ænnja- trīr	ǣt- ænnja- trīr	ǣr- ænnja- trīr	tū- ænnja- trīr	tūt- ænnja- trīr	tūr- ænnja- trīr	trī- ænnja- trīr	trīt- ænnja- trīr	(trīr- ænnja- trīr)5
5_	ǣta­trīr	unnj- ǣta- trīr	ūt- ǣta- trīr	ūr- ǣta- trīr	ænnj- ǣta- trīr	ǣt- ǣta- trīr	ǣr- ǣta- trīr	tū- ǣta- trīr	tūt- ǣta- trīr	tūr- ǣta- trīr	trī- ǣta- trīr	trīt- ǣta- trīr	(trīr- ǣta- trīr)5
6_	ǣra­trīr	unnj- æ̆̄ra- trīr13	ūt- æ̆̄ra- trīr	ūr- æ̆̄ra- trīr	ænnj- æ̆̄ra- trīr	æ̆̄t- æ̆̄ra- trīr	æ̆̄r- æ̆̄ra- trīr	tū- æ̆̄ra- trīr	tūt- æ̆̄ra- trīr	tūr- æ̆̄ra- trīr	trī- æ̆̄ra- trīr	trīt- æ̆̄ra- trīr	(trīr- æ̆̄ra- trīr)5
7_	tunnja­trīr9	unnj- tunnja- trīr	ū‑/ut- tunnja- trīr	ūr- tunnja- trīr	ænnj- tunnja- trīr	ǣ‑/æt- tunnja- trīr	ǣr- tunnja- trīr	tū(nnj)- tunnja- trīr	tut- tunnja- trīr8	tūr- tunnja- trīr	trī- tunnja- trīr	trī‑/trit- tunnja- trīr	(trīr- tunnja- trīr)
8_	tūta­trīr	unnj- tūta- trīr	ū‑/ut- tūta- trīr	ūr- tūta- trīr	ænnj- tūta- trīr	ǣ‑/æt- tūta- trīr	ǣr- tūta- trīr	tū(nnj)- tūta- trīr	tut- tūta- trīr	tūr- tūta- trīr	trī- tūta- trīr	trī‑/trit- tūta- trīr	(trīr- tūta- trīr)
9_	tūra­trīr12	unnj- tūra- trīr	ū‑/ut- tūra- trīr	ūr- tūra- trīr	ænnj- tūra- trīr	ǣ‑/æt- tūra- trīr	ǣr- tūra- trīr	tū(nnj)- tūra- trīr	tut- tūra- trīr	tūr- tūra- trīr	trī- tūra- trīr	trī‑/trit- tūra- trīr	(trīr- tūra- trīr)
a_	trinnja­trīr9	unnj- trinnja- trīr	ū‑/ut- trinnja- trīr	ūr- trinnja- trīr	ænnj- trinnja- trīr	ǣ‑/æt- trinnja- trīr	ǣr- trinnja- trīr	tū(nnj)- trinnja- trīr	tut- trinnja- trīr	tūr- trinnja- trīr	trī- trinnja- trīr	trī‑/trit- trinnja- trīr	(trīr- trinnja- trīr)
b_	trīta­trīr	unnj- trīta- trīr	ū‑/ut- trīta- trīr	ūr- trīta- trīr	ænnj- trīta- trīr	ǣ‑/æt- trīta- trīr	ǣr- trīta- trīr	tū(nnj)- trīta- trīr	tut- trīta- trīr	tūr- trīta- trīr	trī- trīta- trīr	trī‑/trit- trīta- trīr	(trīr- trīta- trīr
c_	(trīr(a)­trīr)11	(unnj- trīra- trīr)	(ū‑/ut- trīra- trīr)	(ūr- trīra- trīr)	(ænnj- trīra- trīr)	(ǣ‑/æt- trīra- trīr)	(ǣr- trīra- trīr)	(tū(nnj)- trīra- trīr)	tut- trīra- trīr)	(tūr- trīra- trīr)	(trī- trīra- trīr)	(trī‑/trit- trīra- trīr)	(trīr- trīr(a)- trīr)14

Namn på tala frå tolv gangar tolv og opp: «hundre» i tolvtalsystemet

No gjenstår det berre å finne ut kva dei store tala blei kalle. Som tabellen over syner, hadde dei namn på dei fyrste tala frå 144 og opp. Talet 144 hadde fleire namn: Dei kunne seie elv-tolv-tolv (jamfør ni-ti-ti altså nittiti altså hundre) kunne dei seie trīrtrītatrīr; eller dei kunne seie tolv-tolv, som eit 12-12-0 (jamfør ti-ti (som eit 10-10-0), altså hundre), altså trīratrīr. Men akkurat slik som me i titalsystemet vårt hadde behov for å nemne tala over niognitti eller over hundre og nitten (talordet hundre kunne tyde 100 eller 120; 120 blei av og til kalla «storhundre») for noko anna, hadde også folket her behov for eit eige ord for «mange» og «ovleg mange». Men kva? Å sjå på etymologien til orda «hundre» og «tusen» kan vere til hjelp:

hundrað n[eutrum]. 1. 120, h. tolfrætt («stort hundre»), men stundom (etter lat.) = 100, h. tírætt; með hundraði riddara (el. með hundrað riddarum); falla hundruðum, falle i hundrevis. 2. 120 alner, særleg av vadmål (for h. vaðmála sjå vaðmál). 3. = 120 aurar, N[orges ]g[amle ]l[ove] I 69⁶, 71¹⁶. Om ordlaga h. jarns og h. silfrs, sjå jarn og silfr.

Norrøn ordbok

hundre: grunntallet 100. Av norrønt hundrað, som betydde først oftest «120» og seinere «100». Disse to betydninger av hundre levde videre på norsk som henholdsvis storhundre og vesle (lille-) hundre. [–––] På gotisk heter «hundre» taihund-taihund som egentlig betyr «ti-tiere». Det svarer til norrønt tiu-tigir For 110 sa man på norrønt ellifu-tigir. For 120 valgte man ikke å si tolf-tigir «tolv-tiere», men altså hundrað som går tilbake til germansk *hundarada, som bygger på *hundá- «hundre» + radá- «tall» (andreledd er gjennom indoeuropeisk kanskje beslektet med latin ratio, rationis (eg. ratiō, ratiōnis) «beregning, fornuft», derav lånordene ratio og rasjonell).

Norsk etymologisk ordbok

Storhundre, 120 stk. = 10 tylfter = 6 snes = 2 skokk. Dette til forskjell fra smalt hundre = 100 stk. Innenfor trelasthandelen var s. i bruk ennå etter midten av 1800-tallet, og ved salg av råfisk i Nord-Norge helt inn på 1900-tallet.

Norsk historisk leksikon : Næringsliv, rettsvesen, administrasjon, mynt, mål og vekt, militære forhold, byggeskikk m.m. : 1500–1800, redigert av Fladby, Imsen og Winge, J. W. Cappelens forlag ⅍, Oslo, 1974.

Storhundret var altså i bruk så seint som på oldeforeldrene mine si tid sørpå, og besteforeldrene mine si tid nordpå.

I den tidlegare posten min hadde eg jo eit forslag, som eg i grunn likte ganske godt; eg synte til det i ingressen her. Der tok eg utgangspunkt i ei talrekkje som var meir normalnorsk og enda på ti, ølljøv, tølv. For 12 × 12 foreslo eg stortølv > stølv (og i hovudet mitt høyrde eg det med tjukk l). Det var lett å konstruere nye tal på det: tostølv, trístølv, firstølv for 200₁₂, 300₁₂, 400₁₂ (= 288₁₀, 432₁₀, 576₁₀). Men *stortrīr > strīr kling ikkje godt. Men å leggje til hundre på det fungerar faktisk rett så godt: hundrað + trīr > huntrīr. Men etymologisk heng det kanskje ikkje heilt godt saman. Caprona fortel at:

Den indoeuropeiske formen for «hundre» har man rekonstruert som *(d)kmtóm, som egentlig betyr (d)kmtóm dékmt- «dekaders dekade».

Norsk etymologisk ordbok: hundre.

Lat meg sjå på nokre alternativ:

Alternativ 1: Av talordet tre

Kva om eg ser på korleis norrønt bøygde talet tre?

Bøying av þrjú

Kasus	n.	m.	f.
Nom.	þri-ú	þri-r	þri-ár
Akk.		þri-á
Gen.	þri-ggja
Dat.	þri-m (þri-mr)

Viss eg tek trīr for å følgje same bøying som hankjøn, kan eg tenkje meg at det har vore ei gamal genitivform trīrgja som gav:

1. anten trīrgjatrīr > trīgjīr
2. eller trīrgjatrīr > trīgjatrīr
3. eller kanskje trīrgjatrīr > trīgjatr > trīgjār.
   Kanskje med sideform trīgjatrīr?

Når ein ser på kor stor forandring som låg bak ordet hundre, trur eg faktisk at eg likar det siste alternativet best av desse, for det glir godt over tunga – eg kan lett høyre for meg talet både i rask teljing, men òg til dømes i sal og kjøp. Går eg for det siste herunder (altså trīgjār), får ein da at 100₁₂ heiter trīgjār eller unnjtrīgjār, 200₁₂ blir ūttrīgjār, 300₁₂ blir ūrtrīgjār og so bortetter, alternativt trīgjatrīr/unnjtrīgjatrīr, ūttrīgjatrīr og ūrtrīgjatrīr og så bortetter.

Alternativ 2: Av andreleddet i hundre: *-radą

Ei anna moglegheit er å ta *-radą-delen av *hundáradą, men å byte ut centum-delen (*hundá) med trīr, men kanskje ikkje trīrtrīr, av di *hunda kjem av indoeuropeisk *(d)kmtóm dékmt-: «dekaders dekade» (Norsk etymologisk ordbok). Her er eit alternativ for utviklinga:

1. *trītrtrītr-radą > *trīrtrīr-radą > *trīrtriraðą > *trīrtrerað > *trīrerað > trīrørad > trīrād
2. *trītrīggja trītrī radą > *trītriggjā trītrāda > *trītriggjīrāda > *trītrīgrāda > trītrīgrād > trīgrād
   (av «tolvaranes tolvar tal på»)
3. *trītrīggja raða > *trītriggjāda > *trīgjāda > trīgjādå
4. *trītrīggja > *trītikk’ja > *trīk’ja > trīkja (Takk til Dashiel Naea Stevens for forslag 4.)
5. slik (d)kmtóm > *kmt > hund[re]
   *trītrīggja > *trītrī

Eg likar både dette alternativet, særleg nummer 1, og trīgjār frå over. Går eg for det første herunder (altså trīrād), får ein da at 100₁₂ heiter trīrørad eller unnjtrīrørad, 200₁₂ blir ūttrīrørad, 300₁₂ blir ūrtrīrørad og so bortetter, seinare forkorta til berre (unnj)trīrād, ūttrīrād, ūrtrīrād. Dessutan er jo forslag 4 her særs elegant (eg hoppa over mellomstadiet Dash føreslo med þ (trīþk’ja) her, av di eg med nærare ettertanke ikkje ser denne ljodplasseringa som samsvarande med stavingsdelingane), som gjev oss (unnj)trīkja, ūttrikja, ūrtrīkja og so bortetter.

Alternativ 3: Jamfør tíu tigir

Norrøn ordbok fortel at eit anna ord for hundre var tíu tigir. Første ledd kjenn me att som «ti». Det andre leddet, derimot, er litt verre å sjå kva er: Det tyder mengd på ti, så tíu tigir tyder dermed «ti mengder på ti», ɔ: hundre. Grunna til at det er tigir og ikkje tigr, er bøyinga: genitiv singularis er tigar, nominativ pluralis er tigir og akkusativ pluralis er tigu.) Andre former av ordet var tegr, tugr, togr, tøgr, så me har litt å leike oss med.

Vidare er det verd å merkje seg at ordet sitt protogermanske opphav kom av teguz som peikar tilbake til indoeuropeisk *deḱ-: å ta eller oppfatte!

Dette er kan hende det mest freistande alternativet: 100₁₂ – eller kanskje heller (sidan me snakkar om talord og ikkje siffer) BC₁₂ (11•12₁₂) eller C0₁₂ (12•0₁₂)  – kan bli konstruert slik:

• 10₁₂ = 0C₁₂: trī-trī > trītr̆ > trītr > trīr
• 100₁₂ = C0₁₂: trīrtrīr
• protofabdensk: *trī-trī trī-trī-uz
• oldfabdensk: trītr-trītr-øz
• gamalfabdensk: trīr-tīr-ez > trīr-tīr-er
• mellomfabdensk: trīr-tīr-er > trīrt-īrir > trīrt-irir
• moderne fabdensk: trīrt-irir > trīrtir (Dette siste alternativet må ein då vente at fort blei uttala med ein retrofleks flapp, altså som i norsk «bart» (/bɑʈː/), altså /ˈtriː.ʈir/ > /ˈtriːʈ.ir/ i staden for /ˈtriːr.tir/.)

Resultat

Slik norrønt hadde to hovudalternativ for å seie hundre, kan ein like gjerne ha fleire her òg; eg kallar det dialektvariantar. Kvifor ikkje? Den fyrste varianten bygde eg på norrøn bøying, og fekk trīgjār. Den andre varianten bygg på ‑radą som er omtrent det same som «rekne», altså trīrad, som nok av eldre og i gamal tid vart sagt trītrað < trītr-rað. Den tredje varianten bygg på -ir som er omtrent det same som «mengde på», altså trīrtir (då vel å merkje sagt med flapp, altså /triː.ʈir/. Ein får då dei vidare tala:

1. 100₁₂: trīgjar, trīrad/trīrað eller trīrtir; alternativt unnjtrīgjar, unnjtrīrad/unnjtrīrað eller unnjtrīrtir
2. 200₁₂: ūttrīgjar, ūttrīrad/ūtrīrað eller ūttrīrtir
3. 300₁₂: ū(t)rtrīgjar, ū(t)rtrīrad/ū(t)rtrīrað eller ū(t)rtrīrtir
4. 400₁₂: ænnjtrīgjar, ænnjtrīrad/ænnjtrīrað eller ænnjtrīrtir
5. O.s.b.

Namn på tolvtalsystemet sine tusen

I motsetnad til hundre, har ikkje ordet tusen eit felles indoeuropeisk opphav. Me seier tusen, på tysk seier dei Tausend og på engelsk thousand; men på latin heitte det mīlle, derav fransk mille og spansk og portugisisk mil; medan gresk har χῑ́λιοι (khĭ́lioi). De Caprona skriv at En spennende, men noe usikker hypotese er at tallordet stammer fra germansk *þūs ‹stor, sterk, mange› + *hundijō- «hundre».

Eg har nokre alternativ å gå for her. For hundre valde eg meg tre alternativ: trīgjar, trīrad/trīrað og trīrtir. For orda som samsvarar med norsk hundre, får eg at 1000₁₂ (eller BBC₁₂, (BBC heaven!) ɔ: :11•11•12₁₂) kan bli þūs +  forma av hundre frå tilsvarande tideverv. Lat oss sjå på formene att:

• trīrgjatrīr > trīgjatr > trīgjār
• *trītrtrītr-radą > *trīrtrīr-radą > *trīrtriraðą > *trīrtrerað > *trīrerað > trīrørad > trīrād
• *trī-trī trī-trī-uz → trītr-trītr-øz → trīr-tīr-ez > trīr-tīr-er → trīr-tir-er > trīrt-irir → trīrtir

Den gamalfabdenske forma kan eg jamføre sånn omtrentleg med þūs, og får då anten þūstrīgjatr, þūstrīrerað eller þūstrīrtīrer, som gjev dei moderne formene tūstrīgjār, tūstrīrad eller tūstrirtir om ein ikkje tek omsyn til at þūs kan ha påverka formene i tidleg tid. Eg har jo tidlegare definert utviklinga til trīr (10₁₂) slik: trī-trī > trītr̆ > trītr > trīr; ein kan tolke dette som old-, gamal- og mellomfabdensk til moderne fabdensk (heretter «nyfabdensk»). Þūs kan sjølvsagt ha medverka til korleis desse ljodane blei, so lat oss sjå på nokre moglegheitar.

Forventa endringar av þūs

Ein god start er å sjå i velskrivne grammatikkar om kva ein kan forvente seg av endringar. Nils Sjöstrand sin Ny latinsk grammatik (Gleerups förlag, Lund, Malmö 1960, Nya litografen) er i so måte utmerkt. Han skriv mellom anna dette om s:

s framför tonande konsonant (d, g, m, n, l, v) har bortfallit med ersättningsförlängning av föregåande vokal: īdem < isdem, trēdecim < tresdecim, sīdo av sī-sd-o [—].

NS.13.5

s mellan vokalar har övergått til r (s.k. ’rhotacism’ av rho, den grekiska benämningen på bokstaven r): mōris < mōsis (mōs), ōris < ōsis (ōs) [—].

NS.12.1

Dette tilseier at ein kan vente å sjå þūs bli þūr‑ viss ein vokal kjem i mellom eller at han blir borte viss ein stemd konsonant gjer so, men det er ikkje tilfelle for nokon av variantane. Dette er dog vel å merkje latinske ljodlover, ikkje norrøne eller norske, so eg kan velje. Men det er godt å vite at det valet eg tek, er noko ein har sett ute i det språklege urlandskapet. Ein har jo faktisk noko tilsvarande i til dømes koreansk, der ㄹ blir til ein r-ljod mellom vokalar, so som i 열넷 열일곱 med uttale yeol i det fyrste tilfellet, men yeor i det andre.

Alternative former for «tusen»

Med dette i bakhovudet, kan me byrje å vurdere korleis tusenorda kan ha utvikla seg:

1. Alternativ 1: til trīgjār
1. oldfabdensk: þūs·trītrgjatrītr
2. gamalfabdensk: þūs·trīrgjatrīr
3. mellomfabdensk: þūs·trīrgjatr > þūstrjār > þūstjār
4. nyfabdensk: tūs·tjār
2. Alternativ 2: til trīrad
1. protofabdensk: þūs·trītrtrītr-radą
2. oldfabdensk: þūs·trīrtrīr-radą > þūs·trīrtriraðą
3. gamalfabdensk: þūs·trīrtrerað > þūs·trīrerað
4. mellomfabdensk: þūs·trīrørad > þūs·trīrād > þūs·trirad > þūs·trād
5. nyfabdensk: tūs·trād
3. Alternativ 3: til trīrtir
1. protofabdensk: þūs·trī-trī trī-trī-uz
2. oldfabdensk: þūs·trītr-trītr-øz
3. gamalfabdensk: þūs·trīr-tīr-ez > þūs·trīr-tīr-er
4. mellomfabdensk: þūs·trīr-tir-er > þūs·trīrt-irir > þūs·trīrtir > þūs·trirtir > þþūs·trīrt > þþūs·trirt
5. nyfabdensk: tūs·trirt

Eg legg altså opp til at endeleg form var å finne i mellomfabdensk tid, med bortfall av þ i overgangen mellom mellomfabdensk og nyfabdensk.

Døme på den fullstendige talrekkja i bruk

Fullstendig? Kva med millionar? Me trong ikkje so store tal før nokso seint. So det er nok å stoppe på tusen. Det tyder at eg no har ei fullstendig talrekkje, uttalbar av nordmenn flest, og med interessante ord å velje mellom etter kor personen dei kjem frå talar. Kanskje dei i Fabden seier trīgjār og tūstjār, dei i Sabden seier trīrad og tūstrād, og dei i Depidu seier trīrtir og tūstrirt? Kvifor ikkje?

So korleis ser no talsystemet ut no til slutt? Ein ny oversikt kan vere til hjelp her.

Tala frå ūn (0₁₂) til trīrtrīratrīr (cc₁₂ = 110₁₂)

Her er biletet sjølvsagt veldig lite; klikk/trykk på det for å se det i full skala (600 ppt).

Tala frå null (ūn) til trīrtrīratrīr. Øvste rad er tala tilsvarande null, ein, to, tre, fire, fem, seks, sju, åtte, ni, ti, elleve, tolv; venstre rad er tala tilsvarande null, tolv, totolv, trettolv, førtolv, femtolv, sekstolv, syttolv, åttolv, nittolv, tittolv, elvtolv og tolttolv, eller med tala eg føreslo i ein av dei tidlege postane mine: æinnj, tu, tri, fir, fæm, sæks, sjau, ått, peis, ti, ølljøv, tølv; og vidare tølv, tvølv, trølv, firølv, fæmølv, sæksølv, sjauølv, åttølv, peisølv, tiølv, ølljølv, stølv. Her ser ein òg korleis kongerekka overlappar, slik at 100₁₂ kan seiast både som tolv-og-elvtolv (bc₁₂: trīrtrītatrīr), tolttolv (c0₁₂: trīr(a)­trīr) eller som me arbeidde med over: trīgjār, trīrad eller trīrtir (alle 100₁₂).

Tala frå trīgjār/trīrād/trīrtir (100₁₂) til tūstjār/tūstrād/tūstrirt (1000₁₂)

Dette var tala som var mest utfordrande å få til, men no kan eg endeleg syne korleis ein dannar dei. Eg nytta ‑a‑ som bindevokal for å seie ord tilsvarande sju-av-ti (70₁₀), altså i denne samanhengen sju-av-tolv, tunnjatrīr: tunnj (sju) a (av) trīr (tolv), som blir 70₁₂ = 84₁₀. Eg treng difor ein annan bindevokal for å binde saman hundrarane med dei mindre tala. Det norske ordet og går tilbake til norrønt ok som vidare kjem av å auke:

ok (eldre auk adv. og konj. A. adv. og, også, au; hann vaknar ok sem aðrir [—]

Norrøn ordbok: ok

Gode kandidatar blir då å jamfør og og ø eller æ jamfør auke, som blir uttala anten æuke eller øuke avhengig av kor ein kjem frå. Ein ø blir fort svekka til ein schwa, og ein æ fort til ein e, so eg trur eg vel å som bindevokal. Sidan tala lesast og skrivast i den rekkja dei seiast, frå minste til største, kan det vere eit alternativ å gjere dette òg med dei store tala. Kanskje dette er normalen i kremmarmålet her i området? Eg vel likevel, i det som kjem nedom, å liste tala i den vanlege rekkjefølgja: hundrarar, einarar, tolvarar (ha!). Ein får då følgjande som døme:

Døme på tal frå 100₁₂ og oppover

	10012	10112	10b12	11012	11112	11b12	12012	12112	12b12	(1bc12)
fab­densk	trī­gjār	trīgjārå­unnj	trīgjārå­trīt	trīgjārå­trīr	trīgjārå­unnj­trīr	trīgjārå­trītrīr/­trĭttīr	trīgjārå­ūtatrīr	trīgjārå­unnjūta­trīr	trīgjārå­trītūta­trīr	(trīrādå­trītrīta­trīr) (trīrādå­trittrīta­trīr)
sab­densk	trī­rād	trīrādå­unnj	trīrādå­trīt	trīrādå­trīr	trīrādå­unnj­trīr	trīrādå­trītrīr/­trĭttīr	trīrādå­ūtatrīr	trīrādå­unnjūta­trīr	trīrādå­trītūta­trīr	(trīrādå­trīttrīta­trīr) (trīrādå­trittrīta­trīr)
depi­du­visk	trī­rtir	trīrtirå­unnj	trīrtirå­trīt	trīrtirå­trīr	trīrtirå­unnj­trīr	trīrtirå­trītrīr/­trĭttīr	trīrtirå­ūtatrīr	trīrtirå­unnjūta­trīr	trīrtirå­trītūta­trīr	(trīrtirå­trītrīta­trīr) (trīrtirå­trittrīta­trīr)
	20012	20112	20b12	30012	31112	31b12				(3bc12)
fab­densk	ūt­trīgjār	ūt­trīgjārå­unnj	ūt­trīgjārå­trīt	ūr­trīgjār	ūr­trīgjārå­unnj	ūr­trīgjārå­trīt				(ūr­trīgjārå­trītrīta­trīr) (ūr­trīgjārå­trittrīta­trīr)
sab­densk	ūt­trīrād	ūt­trīrādå­unnj	ūt­trīrādå­trīt	ūr­trīrād	ūr­trīrādå­unnj	ūr­trīrādå­trīt				(ūr­trīrādå­trītrīta­trīr) (ūr­trīrādå­trittrīta­trīr)
depi­du­visk	ūt­trī­rtir	ūt­trīrtirå­unnj	ūt­trīrtirå­trīt	ūr­trī­rtir	ūr­trīrtirå­unnj	ūr­trīrtirå­trīt				(ūr­trīrtirå­trītrīta­trīr) (ūr­trīrtirå­trittrīta­trīr)
	40012	42112	42b12	50012	52112	52b12	60012	62112	62b12	(6bc12)
fab­densk	ænnj­trī­gjār	ænnj­trīgjārå­unnj	ænnj­trīgjārå­trīt	ǣt­trī­gjār	ǣt­trīgjārå­unnj	ǣt­trīgjārå­trīt	ǣr­trī­gjār	ǣr­trīgjārå­unnj	ǣr­trīgjārå­trīt	(ǣr­trīgjārå­trītrīta­trīr) (ǣr­trīgjārå­trittrīta­trīr)
sab­densk	ænnj­trī­rād	ænnj­trīrādå­unnj	ænnj­trīrādå­trīt	ǣt­trī­rād	ǣt­trīrādå­unnj	ǣt­trīrādå­trīt	ǣr­trī­rād	ǣr­trīrādå­unnj	ǣr­trīrādå­trīt	(ǣr­trīrādå­trītrīta­trīr) (ǣr­trīrādå­trittrīta­trīr)
depi­du­visk	ænnj­trī­rtir	ænnj­trīrtirå­unnj	ænnj­trīrtirå­trīt	ǣt­trī­rtir	ǣt­trīrtirå­unnj	ǣt­trīrtirå­trīt	ǣr­trī­rtir	ǣr­trīrtirå­unnj	ǣr­trīrtirå­trīt	(ǣr­trīrtirå­trītrīta­trīr) (ǣr­trīrtirå­trittrīta­trīr)
	80012	82112	82b12	90012	92112	92b12	a0012	a2112	a2b12	(abc12)
fab­densk	tunnj­trī­gjār	tunnj­trīgjārå­unnj	tunnj­trīgjārå­trīt	tū­trī­gjār	tū­trīgjārå­unnj	tū­trīgjārå­trīt	tūr­trī­gjār	tūr­trīgjārå­unnj	tūr­trīgjārå­trīt	(tūr­trīgjārå­trītrīta­trīr) (tūr­trīgjārå­trittrīta­trīr)
sab­densk	tunnj­trī­rād	tunnj­trīrādå­unnj	tunnj­trīrādå­trīt	tū­trī­rād	tū­trīrādå­unnj	tū­trīrādå­trīt	tūr­trī­rād	tūr­trīrādå­unnj	tūr­trīrādå­trīt	(tūr­trīrādå­trītrīta­trīr) (tūr­trīrādå­trittrīta­trīr)
depi­du­visk	tunnj­trī­tir	tunnj­trīrtirå­unnj	tunnj­trīrtirå­trīt	tū­trī­rtir	tū­trīrtirå­unnj	tū­trīrtirå­trīt	tūr­trī­rtir	tūr­trīrtirå­unnj	tūr­trīrtirå­trīt	(tūr­trīrtirå­trītrīta­trīr) (tūr­trīrtirå­trittrīta­trīr)
	b0012	b2112	b2b12	c0012	c2112	c2b12				(cbc12)
fab­densk	trinnj­trī­gjār	trinnj­trīgjārå­unnj	trinnj­trīgjārå­trīt	trīr­trī­gjār	trīr­trīgjārå­unnj	trīr­trīgjārå­trīt				(trīr­trīgjārå­trītrīta­trīr) (trīr­trīgjārå­trittrīta­trīr)
sab­densk	trinnj­trī­rād	trinnj­trīrādå­unnj	trinnj­trīrādå­trīt	trīr­trī­rād	trīr­trīrādå­unnj	trīr­trīrādå­trīt				(trīr­trīrādå­trītrīta­trīr) (trīr­trīrādå­trittrīta­trīr)
depi­du­visk	trinnj­trī­rtir	trinnj­trīrtirå­unnj	trinnj­trīrtirå­trīt	trīr­trī­rtir	trīr­trīrtirå­unnj	trīr­trīrtirå­trīt				(trī­trīrtirå­trītrīta­trīr) (trī­trīrtirå­trittrīta­trīr)
										(ccc12)
fab­densk										(trīr­trīgjārå­trīrtrīr(a)­trīr)
sab­densk										(trīr­trīrādå­trīrtrīr(a)­trīr)
depi­du­visk										(trīr­trīrtirå­trīrtrīr(a)­trīr)

Og der har me det. For å danne tusentala, er det berre å tilføye 1000₁₂-ordet framom:

• i Fabden: tūstjār-å-
• i Sabden: tūstrād-å-
• i Depidu: tūstrirt-å-

Til dømes unnj-tūstjār-å-trinnj-trīgjār-å-unnj for eitt tolv-tusen og ti-storhundrar og éin i Fabden, unnj-tūstrād-trinnj-trīrād-å-unnj for det same i Sabden og unnj-tūstrirt-å-trinnj-trīrtir-å-unnj for det same i Depidu.

Om skrivinga

Dette er ein post som eg trur eg har jobba på i noko nært halvanna år, litt på og av. Det har teke meg lang tid å finne ut av ting, moe meg opp til å greie å gjere det som må gjerast, lære nok om tal og lingvistikk til å gjere noko truverdig. Enden på visa blir nok at eg mest ikkje brukar det i det heile. Men éin ting er sikkert: Dette er ny rekord i både nerding og lengde på éin gong. Kva tid neste slik blir, det veit eg ikkje, men eg er no iallfall stolt over å ha fått det fullført. God natt!