Mønsterhistorie: № 10 Gwang-gae teul (광개 틀)

I denne nye serien vil jeg ta for meg mønsterhistoriene (i første omgang for Ⅰ–Ⅲ dan) i taekwon-do: Hva står i boka? Hva er riktig og feil? Hvilken annen informasjon om dem kan gjøre dem lettere å huske, enklere å forstå og ikke minst koble historiene sammen? Generalen var ingen historiker; i tillegg er det svært lenge siden leksikonet ble skrevet; det følger at man må vente uriktigheter, motsigelser og – tatt i betraktning agendaen – oppdiktninger. Her skal jeg forsøke å kaste lys over historiene med litt av kunnskapen jeg har, for å bedre forberede meg selv på gradering til Ⅳ dan.

Disse postene kommer ikke til å være dypdykk i historiene, men en del dybde kommer jeg til å søke. Så godt jeg evner, kommer jeg til å oppgi kilder og å bruke kildene mot hverandre. Alle postene har en kort kildeoversikt til slutt.

17.4.2026: La til nynorsk omsetting av historia. Nokre små rettingar (manglande ord). Endra lenkja so alle postane har same struktur på lenkja.
19.4.2026: Retta dødsåret til 413.
24.4.2026: La til mønsterhistoriemeny.

Mønster (teul: 틀)

Alle lenkene er allerede klare her. Om du kommer til ei død side, er det fordi historia ikke er skrevet enda. Jeg begynner på svart belte og jobber meg gjennom dem (til og med III dan), før jeg tar fatt på fargabeltemønstrene.

Fargabelte

1. Cheon-ji (천지)
2. Dan-gun (단군)
3. Do-san (도산)
4. Won-hyo (원효)
5. Yul-gok (율곡)
6. Jung-geun (중근)
7. Toe-gye (퇴계)
8. Hwa-rang (화랑)
9. Chung-mu (충무)

Svartbelte

1. Gwang-gae (광개)
2. Po-eun (포은)
3. Gye-baek (계백)
4. Ui-am (의암)
5. Jung-jang (충장)
6. Ju-che (주체)
7. Sam-il (삼일)
8. Yu-sin (유신)
9. Choe-yeong (최영)

Mønster­historie­koblinger

Flere av historiene er kobla sammen. Jeg kommer til å legge til lenker her etter hvert som jeg får skrevet om disse koblingene.

1. Moderne frigjøring: Do-san, Jung-geun, Ui-am, Sam-il
2. Silla-dynastiet: Won-hyo, Hwa-rang, Gye-baek, Yu-sin
3. Goryeo-dynastiet Po-eun, Choe-yeong

Diagrammenes betydninger

Oppsummering av hva de forskjellige diagrammene er, hvilket tegn de er, hva hànzà- og hanja-tegnene (det mandarinkinesiske og det koreanske navnet på den kinesiske skrifta) heter, betyr og hva de betyr i mønstrene: Diagrammenes betydning.

Navnet Gwanggaeto daewang (광개토대왕)

Tegning av Gwanggae av Reignsh, via Wikimedia Commons

Hva betyr navnet hans? Slår man opp i ordboka på 광개토대왕 (Gwanggaeto daewang), får man ganske enkelt Gwanggaeto den store.^1.b Det sier ikke så mye (bortsett fra at daewang betyr den store. Hele navnet hans, gitt ham etter at han døde, blir på kinesisk (ɔ: hanja), hangeul og romanisert slik:

• hangeul: 국강상광개토경평안호태왕
• hanja: 國岡上廣開土境平安好太王
• RR: Gukgangsang gwanggaetogyeong pyeongan hotaewang

Det vil si gravlagt i Gukgangsang, store domeneutvider, fredsskaper, største konge². Det interessante for meg, er særlig Gwanggaetogyeong … taewang. De kinesiske tegnene betyr hver for seg følgende:^1.a

• Første del, 廣 (guǎng) / 광  (gwang), betyr stor.
• Andre del, 廣 (kāi) / 개  (gae), betyr åpne, starte med etymologisk opphav blant annet i betydninga å spre.
• Tredje del, 土 (tǔ) / 토  (to), er tegnet som gir diagrammet i mønsteret (mer om det lenger ned), har usikker etymologi, men betyr jord, land.
• Fjerde del, 境 (jìng) / 경  (gyeong), betyr grense.
• Femte del, 太 (tài) / 태 (tae), betyr svært stor, suveren.
• Sjette del, 王 (wáng) / 왕 (wang), har uviss etymologi (mer om det lenger ned) betyr konge, monark.

Merknader til betydningene

Et par av tegnene er verdt å merke seg, særlig 王 (wáng) / 왕 (wang) og 土 (tǔ) / 토  (to). Wang har vi lært i boka at betyr konge, fordi de tre strekene representerer himmelen, mennesket og jorda, og at den som forente de tre skulle bli konge. Wiktionary bemerker at dette er en folkeetymologi. Langt mer trolig er piktogrammets opphav:

Pictogram … of a ritual axe made perhaps of jade, symbols of the king's power. A ceremonial axe was kept near the throne, and was used for performing rituals in ancient China.

Wiktionary: 王.

Vi ser den samme symbolikken i mange andre kulturer, som for eksempel romernes fascēs-økser (sg.: fascis) som, båret av tolv liktorer, representerte kongsmakta.

Fra Nihaoma Mandaring Learning Lab: Similar Chinese Characters

Det andre tegnet, 土 (tǔ) / 토  (to), er for det første verdt å bemerke at ikke er tegnet for læreren: 士 (shì) (tenk shīfu: lærer, mester). Tegnet for jord, støv, land (土 (tǔ)) har ei brei bunnlinje mens tegnet for læreren (士 (shì)) har ei smalere bunnlinje, slik at tegnet ser mer balansert ut.³ Tegnet 土 (tǔ) var opprinnelig en leirklump på bakken eller på et pottemakerhjul; med tida ble denne klumpen i tegnet stilisert til et kors.^1.a Tegnet betyr dermed jord, støv eller i forlengelsen av dette: land.

Oppsummert om navnet Gwang-gae-to-gyeon tae-wang

Med denne bakgrunnskunnskapen kan man tolke navnet hans slik: Store utvider av landegrenser, suveren konge.

Mønsterhistoria fra boka og tilleggsmerknader

Alle mønsterhistoriene i svartbelteboka er uten tilleggshistorier, slik vi får i fargebeltebøkene. Gwang-gae levde fra 374 til 412 og regjerte i Goguryeo-dynastiet (고구려) fra 391 til 412. Den vanlige kortforma av navnet hans er Gwanggaeto daewang (광개토대왕). Diagrammet er ei horisontal linje med et kors på, det kinesiske tegnet 土 (tǔ) og mønsteret har 39 bevegelser. Mønsterhistoria som den står i boka har ingen direkte faktafeil (som jeg kjenner til) og er som følger:

Kwang-Gae er navngitt etter den berømte Kwang-Gae Toh-Wang, den 19. kongen av Koguryo-dynastiet. Han gjenvant alle tapte territorier og store deler av Mandsjuria. Diagrammet representerer utvidelsen og oppbyggingen av de tapte territorier. De 39 bevegelsene i mønsteret referer til de to første tallene i året 391 da Kwang-Gae Toh-Wang kom til makten og ble konge.

Andresen 2015: 34⁴

Nøkkelpunkt

Diagram

Tegnet 土 (tǔ), som betyr jord, støv; land, dermed grunn, territorium

Betydning: utvidelsen og gjenoppbygginga av de tapte territoriene

Bevegelser: 39

De to første sifrene i året 391 da Gwanggaeto daewang kom til makta og ble konge.

Dessuten: Alderen til Gwanggaeto daewang døde; etter koreansk aldersregning var han 39 år da han døde.

Samtidig med

Ingen jeg kjenner til

Periode

Tre kongedømmer: Goguryo (−37–668)

Faktafeil i boka

Ingen som jeg har kommet over.

Øvrige punkt

Den ene av to konger som har fått tilnavnet «den store»; den andre er kong Sejong

Det antas at dette er det første svartbeltemønsteret fordi graderinga fra 1. geup til 1. dan viser økende kompetanse som minner om hvordan Gwanggaeto daewang gjorde Goguryeo til et mektig rike.^5.a

Modifisert historie med ny kunnskap

Her er forslaget mitt til ny historietekst (for min egen del) med den nye kunnskapen:

Bokmål

Gwang-gae teul (광개 틀) er navngitt etter den berømte Gwanggaeto daewang (광개토대왕), den 19. kongen av Goguryeo-dynastiet (고구려). Han ble født i 374. I år 391, 18 år gammel, kom han til makta og ble konge; han regjerte til 412. Han gjenvant alle de tapte territoriene og store deler av Mandsjuria. Diagrammet, det kinesiske tegnet 土 (tǔ) betyr jord, støv, land og dermed territorium, og representerer utvidelsen og oppbygginga av de tapte territoriene. De 39 bevegelsene i mønsteret kan peke både til de to første sifrene i året 391 da han ble konge og til alderen hans da han døde i år 413.

Nynorsk

Gwang-gae teul (광개 틀) er navngjeven etter den berømte Gwanggaeto daewang (광개토대왕), den 19. kongen av Goguryeo-dynastiet (고구려). Han vart fødd i 374. I år 391, 18 år gamal, kom han til makta og vart konge; han regjerte til 412. Han vann att alle dei tapte territoria og store delar av Mandsjuria. Diagrammet, det kinesiske teiknet 土 (tǔ) betyr jord, støv, land og dermed territorium, og representerer utvidinga og oppbygginga av dei tapte territoria. Dei 39 rørslene i mønsteret kan peike både til dei to første sifra i året 391 då han vart konge og til alderen hans då han døydde i år 413.

Kilder

1. Ordbøker:
   1. Wiktionary
   2. Naver (koreansk)
   3. Naver (hanja) – for koreansktalende
2. Wikipedia:
   1. om Gwanggaeto den store
   2. om Cheong Mongju
3. Nihaoma Mandaring Learning Lab: Similar Chinese Characters
4. Andresen, Per (2015): Taekwon-do : 1. Dan–4. Dan  : Sort belte. Master Per Andresen, National Taekwon-Do Norway, Trondheim.
5. UNESCO ICM: Learning Korean History through ITF Taekwondo. Kim Yong-woo.
   1. Del 1, 17.6.2022, Cheon-ji til Gye-baek.
   2. del 2, 26.9.2022, Ui-am til Tong-il.
6. Korean Historical Dramas:
   1. Jeong Mong-ju 정몽주. Bibimgirl.
7. Korean LII
   1. Short poem haiku
8. KBS World
   1. Jeong Mong-ju, the long-lasting symbol of loyalty, 9.6.2011.
   2. The Last Great Commander of Baekje Dynasty, Gyebaek, 4.3.2011.

Digestane 28.5.49.1: ugudeleg framferd Ⅱ

Eg tenkte det hadde vore artig å fortsette på den serien eg la opp til for eit par postar sidan, då eg skreiv om ugudeleg framferd i Digestane for fyrste gong. Nøkkelordet eg søkte opp då i Digestane var sacrilegus, der eg fann 11 treff (som eg tek opp att i kommentarboksen på sida her). I tillegg til dei elleve orda, var det òg tre treff på variantar av impius, nemleg Dig. 28.5.49.1, Dig. 29.2.71pr. og Dig. 37.15.1.2. Sistnemnde har eg allereie omsett; i denne posten skal eg ta fore meg den fyrste, og so kjem eg attende til den siste av dei tre seinare.

Omsetjingar av passasjar i digestane som handlar om ugudeleg og udedig framferd

Treff på sacrilegus

• Dig. 1.18.13pr.
• Dig. 10.2.4.2
• Dig. 12.5.2pr.
• Dig. 45.1.27pr.
• Dig. 48.13.4.2
• Dig. 48.13.6
• Dig. 48.13.7
• Dig. 48.13.11.1
• Dig. 48.19.16.4
• Dig. 48.2.7.5
• Dig. 48.4.1pr.

Treff på impius

• Dig. 28.5.49.1
• Dig. 29.2.71pr.
• Dig. 37.15.1.2

---

Lista blir oppdatert med lenkjer etter kvart som eg tek dei for meg.

Meir om ordet impius

Nøkkelordet med har med å gjere her er altså impius. Ordet har trykk på tredje siste staving (altså den fyrste), sidan nest siste og siste staving er korte. Med heilt korrekt uttale, er den fyrste stavinga ein nasal i (/ĩ/), ikkje ein vanleg i følgd av m (feil: /im/). Heile ordet er altså /ˈĩ.pi.ʊs̠/. Streken under s-en tyder at det er ein tilbaketrekt s, altså ein s midt mellom vår s- og sj-lyd. Kvifor? I språk som ikkje har denne skilnaden, er den naturlege s-lyden midt mellom; det er fyrst når språket (eller rettare: viss språket) utveklar ein skilnad mellom desse to lydane, at dei får tydingsberande funksjon, at s-en må flyttast framover. For oss kjenst det litt unaturleg, sidan me er so vane med å seie s-en vår slik; han kjenst nok meir avslappa ut for oss, men i til dømes både gamalgresk og moderne gresk, har ein denne lyden, tilsvarande òg hjå naboen vår Island, eller so langt borte som i Øst-Asia. Det er ikkje utan grunn at amerikanarar synast det er so artig i filmar å få asiatar til å seie ord som city burger.

So kva tydar eigenleg nøkkelordet vårt impius? Ordboka har mange tydingar, akkurat som med pius:

impius, adj. ugudelig, syndig, pliktforglemmende, respektløs, ukjærlig; homo, manus, bellum; in deos, in patrem.

Latinsk ordbok, fjerde reviderte utgåve, Cappelen 2007.

im-pius 3 gudlaus, vyrdlaus, samvitslaus, brotsleg; cives, C[aesar]; manus; ensis, O[vidius]; Tartara der dei gudlause bur,V[ergilius].

Latinsk ordbok av Asgaut Steinnes og Eirik Vandvik, Det norske samlaget, Oslo 1958.

Med denne ammunisjonen kan me ta fatt på å prøve å omsetje dagens «bibeltekst»: Digestane 29.2.71pr.

Digestane 28.5.49.1

Me går rett på sak. Bok 28 handlar i hovudsak om arv og testamente, og kapittel 5 gjeld utnemning av arvingar. Paragrafen 49 innleiar med å seie at Hīs verbīs: " titius hērēditātis meae dominus ēsto", rēctē īnstitūtiō fit.: Med ord [som] desse, Titius skal vere herren over godset mitt har ein rettmessig gjort ein skipnad. Etter dette kjem fyrste underledd, som lyd slik:

Digesta. 28.5.49.1
Mārciānus [librō] 4 Īnst[itūtiōnibus]
Illa īnstitūtiō valet: fīlius meus impiissimus male dē mē meritus hērēs estō: pūrē enim hērēs īnstituitur cum maledictō et omnēs hūjusmodī īnstitūtiōnēs receptae sunt.

Denne skipnaden er rettskraftig: Den mest vyrdlause sonen min, [som har] fortent so låkt frå meg, skal vere arving, for retteleg gjerast han til arving med hæding, og alle skipnadar av dette slaget blir godtekne.

Digestane 28.5.49.1

Sluttmerknadar

Merknad 1

Eg reknar med at dei fleste ikkje har vore borti ordet «hæding»; det hadde heller ikkje eg gjort, om det ikkje var for den fantastiske ordboka eg sit med frå 1958. Ordet kjem frå norrønt hæðing og tyder «spott». Er det ikkje fantastisk?

Merknad 2

Eg er usikker på korleis eg eigenleg skal forstå setningsbygnaden i leddet pūrē enim hērēs īnstituitur cum maledictō. Kvifor er hērēs i nominativ? Setninga er ein passivkonstruksjon, so det eg trur skjer her, er den refleksive bitydinga ein passivkonstruksjon kan ha. Nils Sjöstrand seier dette:

2. Passivum.

a. Passivum av transitiva verb har ofta reflexiv betydelse. Man översätter med reflexiva eller intransitiva verb, som ofta ha samma innebörd (’bege sig = gå, fara, resa’)

Nils Sjöstrand: Ny latinsk grammatik, Gleerups förlag, Malmö 1960, § 70:2.

Digestane 37.15.1.2: ugudeleg framferd

Eg les framleis i James B. Rives’ Religion in the Roman Empire (Blackwell Publishing, 2007), no i kapitlet Roman Religious Policy. Han innleier med å understreke at ein ikkje kan tale om «éin romersk religion»; sidan romersk religion ikkje var a cohesive system of inte­grated practices and beliefs, but instead involved over­lapping sets of cult practices, myths, icono­graphic con­ventions, and philo­sophical pro­positions. The norm was thus one of mul­tiple tra­di­tions […] (Rives 2007: 182). Det som kom vidare var endå meir interes­sant å lese: Han fortel nemlig at det me er vane til å tenkje, at dei kravde til­beding av keisaren, rett og slett ikkje er rett:

Although governors and other officials issued decrees mandating the celebration of imperial accessions and victories, local authorities were the ones who implemented them; in many cases it was the local elites themselves who took the initiative in establishing honors for the emperors. But neither local authorities nor Roman officials monitored and enforced individual participation in these ceremonies, any more than in other public cults.

Rives 2007: 183

Det dei gjorde, derimot, var å forby det dei såg på som uønska tradisjonar og åtferd; nokre av desse blei faktisk forbodne, og dei brukte to uttrykk for å omtale desse: impius og sacrilegus (korte vokalar, trykk på tredje siste staving), ɔ: ein som var udedig og ein som stal eigedom som var vigd til ein guddom. Då tenkte eg umiddelbart på om det kunne vere noko å hente om dette i Digestane, og sidan eg har laga meg ein søkbar database over dei, gjorde eg eit kjapt søk.

Kva gjeld treff på sacrilegus, fekk eg desse 11:

• Dig. 1.18.13pr.
• Dig. 10.2.4.2
• Dig. 12.5.2pr.
• Dig. 45.1.27pr.
• Dig. 48.13.4.2
• Dig. 48.13.6
• Dig. 48.13.7
• Dig. 48.13.11.1
• Dig. 48.19.16.4
• Dig. 48.2.7.5
• Dig. 48.4.1pr.

Treff på impius

• Dig. 28.5.49.1
• Dig. 29.2.71pr.
• Dig. 37.15.1.2

---

Lista blir oppdatert med lenkjer etter kvart som eg tek dei for meg.

Søket gav meg tre treff: Dig. 28.5.49.1 (om udedige sonar), Dig. 9.2.71pr (om slavar som har blitt betalt løysepengar for, for å frigjere dei frå fienden: å gjere dei til frigjevne arvingar i testamentet gjer slaven fri, for å sende denne tilbake til trelldom hjå fienden er satis impius: dugeleg slemt), og Dig. 37.15.1.2: sonar som vanærar foreldra sine.

Sī fīlius mātrem aut patrem, quōs venerārī oportet, contumēliīs adficit vel impiās manūs eīs īnfert, praefectus urbis dēlictum ad pūblicam pietātem pertinēns prō modō ējus vindicat.

Viss ein son forårsakar mora eller faren, som det er rett at han ærar, fornærmingar eller påfører dei udedige hender, hemnar byprefekten eit brotsverk – som gjeld offentleg fromhet – på sin måte.

Digestane 37.15.1.2.

Det ser ut frå dette ut til at på tida då Ulpiān skreiv, ɔ: fram til 223 e.v.t., var også denne typen udediske handlingar blitt del av brotsverka som ein reknar som vīs pūblica: offentlege brotsverk, ɔ: brotsverk mot staten og folket. Det er no interessant å merkje seg at ein tydelegvis ikkje såg det som eit problem at døtrer skulle finne på å gjere slikt.

Digestane: Om sjarlatanar

Eg held på å lese James B. Rives si bok Religion in the Roman Empire (Blackwell Publishing, 2007), ei bok me hadde som pensum i emnet «antikkens religionar», og har nett gjort meg ferdig med kapitlet Religious Options. I eit avsnitt der han snakkar om kva dei sa at profetar og andre heilage kunne gjere, kjem han med ein referanse til Digestane, som har halde seg overraskande godt til i dag, så da har me ein gyllen sjanse til å få litt latin og omsetjing å kose oss med.

Om usedvanleg juridisk framsyn

Det var overraskande å lese denne passasjen; som eg nemnde over fann eg han då eg leste om lækjarar og anna. Eg laga jo for ei tid tilbake ein komplett database over Digestane, slik at eg skulle kunne leite fram tilknytte passasjar (for min del primært om sjølvdrap) på ein enklare måte enn å gjere grunnleggjande ordsøk. Så med passasjen Rives synte til, nedanståande, har eg no ei grunn til å leite fram om det er fleire liknande passasjar å sjå på til seinare. I alle høve, her er tekstutdraget:

Latinsk grunntekst

Dig. 50.13.1.3

Ulpiānus 8 dē omn[ibus] trib[ūnīs]

Medicōs fortassis quis accipiet etiam eōs, quī alicūjus partis corporis vel certī dolōris sānitātem pollicentur: ut puta sī auriculārius, sī fistulae vel dentium. Nōn tamen sī incantāvit, sī inprecātus est, sī, ut vulgārī verbō impostōrum ūtar, sī exorcīzāvit: nōn sunt ista medicīnae genera, tametsī sint, quī hōs sibi prōfuisse cum praedicātiōne adfirment.

Norsk omsetjing

Digestane, 50. bok, 13. kapittel, 1. del, 3. ledd

Ulpiān, 8. bok: Om alle tribunalar

Lækjarar forstår ein, må ein tru, likeså dei som lovar lindring til kvar og ein kroppsdel eller av [kvar og ei] smerte: det vere seg viss [det er] ei øyreliding, viss [det er] fistlar eller tann[pine]. Men det [gjeld] ikkje viss han forheksar, han påkallar [ting], viss (for å omtale det med det folkelige ordet) han har gjort utdrivingar: Slike slags ting er ikkje frå medisin, sjølv om det finnast dei som stadfestar med lovprising at desse tinga har vore til nytte for dei.

Om tribunen og tribunalen

Ikkje alt som står er like beint fram å forstå, ikkje ein gong i omsetjing. Eg skal difor prøve å forklare nokre av framandorda på ein så kort og konsis måte som mogleg her.

Tribun og tribunal

Ein tribun var opphavleg ein militær tittel brukt om ein rytteriførar, men kunne òg omtale ein mann som var sett til å lede senatet eller folkeforsamling på ordre frå kongen. Då militæret vart omorganisert, blei tittelen brukt om den høgst rangerte offiseren i legionen (ein tribūnus mīlitum). I seinare tid endra tittelen seg til å gjelde embetsmenn som tribūnī plebis: Desse var magistratar valde av den gemene hopen – plebeiarane – for å take vare på deira interessar i opposisjon til aristokratiet (patrisiarane). Desse folketribunane hadde rett til å fenglse konsular som handla mot plebeiarane sine interesser, og dei hadde dessutan vetorett. (SNL.no: tribun og Vlassopoulos, Kostas: Politics : Antiqvity & Its Legacy, I. B. Tauris, London & New York 2010, ss. 8f.) Sjølve namnet frå dei kjem av det latinske ordet for stamme, tribus (med kort i), som kjem av det anten protoindoeuropeisk *triðus eller *triβus. Første ledd kjenn me att som talet tre. Siste ledd derimot tyder anten å setje, plassere; eller å vekse, kome til syne. Ein får då at tydingane av ordet anten var tredelt, satt trefaldig eller vaksen til tre. (Wiktionary: tribus.) Og ja, dette er opphavet til det engelske ordet tribe.

Tribunalen blei ei forlenging av tribun: bygget eller strukturen der tribunane utførte embetet sitt frå. Eg trur me i lovmessig samanheng må forstå ordet brukt om funksjonen, ikkje om strukturen.

I dømet her, vert nok tribunal brukt ikkje om staden, men om funksjonen, men då ikkje om personen. Difor synast det for meg å vere rettare at eg omset det med «tribunalar» heller enn «tribunar», sjølv om dette ikkje samsvarar med slik med forstår ordet i dag.

Samandrag kap. 3 av Georges Minois’ Histoire du suicide

Når me no nærmar oss renessansen, er det me får ei fornya interesse for antikken og antikken sitt tankegods. Når ein har i sinne at antikken som periode omfattar ikring halvanna årtusen, er det klart at idéane var mange og ofte i usemje, og at idéane endra seg over tid – og dét til dels ganske mykje. Kva tenkte greske filosofar? Korleis blei arven frå dei teken opp av romarane?

Johann Carl Loth (1632–1698): Catos daude.
Kjelde: Wikimedia Commons

Om du vil kjøpe boka, her er informasjonen du treng:
Minois, Georges (forfattar) og Cochrane, Lydia G. (omsetjar): History of Suicide: Voluntary Death in Western Culture, The Johns Hopkins University Press, Baltimore/London, 1999. Opphavleg utgjeven som Histoire du suicide: La société occidentale face à la mort volontaire, Libraire Arthème, Fayard, 1995. ISBN engelsk utgåve: 0.8018-6647-2 (hefta utgåve).

Gjenoppdaginga av antikken

Det fjortande hundreåret var åstad for store sosioøkonomiske, politiske, religiøse, militære og kulturelle endringar. Humanistane byrja å gjere seg gjeldande, og sjølv om kristendomen tok mål av seg om å gjeve svar på alt, kom dei til kort for dei intellektuelle, som no byrja å gjenoppdage dei gamle sin viten. Det var særleg sidan dei oppdaga at kristen teologi – som skulle ha svar på alt med hjelp av guddommeleg, ufeilbarleg visdom – ikkje var sams med kva antikkens heltar hadde meint og sagt. Korleis kunne den kristelege kunnskapen vere æveleg sann, når det synte seg at andre hadde meint andre ting?

Dette var farlege spørsmål å stille, og frå dei antikke skrivarane fann dei inspirerande forteljingar om heltemodige sjølvdrap i fleng, frå grekarar til romarar, kvinner som menn, filosofiske og politiske, gamle som unge: Felles for dei alle var at dei hadde eit heilt anna filosofisk utgangspunkt. Dei hadde kome fram til ei anna sanning om sjølvdrapet sin natur, ei sanning dei hadde funnet før kristendomen kom til.

Gresk usemje

I motsetnad til det som skulle prege utviklinga i mellomalderen – at meiningane blei færre og færre og at det blei stadig sterkare semje om kva som var rett – var det mange ulike meiningar å finne i antikken. Ikkje alle dei gamle hadde godord å seie om sjølvdrap; ofte hadde dei ulike filosofiske skolene rak motsatt oppfatting om kva som var det filosofisk rette svaret på spørsmålet om sjølvdrap kunne tolererast, som me òg ser reflektert i dei mange ulike lovene. Hugs at det gamle Hellas ikkje var eitt felles rike slik som Romarriket skulle bli; tvert imot var det ei samling uavhengige bystatar som ofte var i krig med kvarandre, og strengt tatt ikkje blei ei sjølvstendig eining før dei blei erobra av romarane mange hundreår seinare.

I nokre bystatar blei liket av den avlidne straffa, i andre ikkje. Alvarez fortel til dømes at i nokre bystatar blei handa kappa av ein som hadde teke livet sitt for å bli lagt i jorda skilt frå resten av lekamen. Generelt ser ein likevel eit gjennomgåande trekk: Forutan frykt for vonde andar, hadde dei eit rimeleg avslappa forhold til sjølvdrapet. Både stoikarar, epikurearar, kynikarar og kyrenaikarar tok individet sterkt i forsvar: ein måtte ha ein grunnleggjande rett til å bestemme over eige liv:

For these groups only the good life—that is, a life in conformity with reason and human dignity that brought more satisfactions than woes—was worth living. When this was no longer the case, it was foolish to conserve life.

Minois 1999: 43f.

Kan hende mest ekstrem av desse, var Antisthénēs, som meinte at dei som ikkje var av tilstrekkeleg høgt intellekt, burde gå og hengje seg sjølve. Meir avmålte var epikurearane, som meinte at wisdom dictates that when life becomes intolerable one should commit suicide without fuss. (Minois 1999: 44.) Dei, som stoikarane, la til grunn at ein hadde reflektert grundig over det: rasjonalitet måtte liggje til grunn for avgjerda. Pytagorearane var derimot imot sjølvdrapet: Sjela fann lekamen sin grunna ei uhumsk handling, så ho måtte få sjansen til å rense seg; og vidare braut sjølvdrapet talstoda mellom kropp og sjel. Platon argumenterte i Lovene for at ein som tok livet sitt skulle bli nekta offentleg gravferd (men: ikkje gravferd i seg sjølv!), men lista opp fleire unntak frå dette: dom, smerteleg sjukdom ein ikkje kan bli kvitt, og den lunefulle skjebna. Aristoteles, derimot, er brutalt usams med læremestaren sin; han meinte at ein måtte fordøme sjølvdrap:

Det er verd å merkje seg at Platon sine utsegn blei forvrengde av mostandarane hans i seinare kristen tid.

[…] because it is an act counter to justice committed against one’s own person and against the city, because it is an act of cowardice in face of responsibilities, and because it is counter to virtue. We must remain at our posts and confront the vicissitudes of existence with serenity.

Minois 1999: 46.

Soldaten som blir ved posten-argumentet skulle bli mykje brukt av kyrkja i seinare tider, sjølv om andre skulle vise korleis dette var eit svakt argument.

Romarane

Som grekarane var også romarane si meining om sjølvdrapet variert – for nokre var det eit uttrykk for individet sin fridom, medan det for andre var ei usosial handling – men det dei fleste hugsar om romarane, er det avslappa forholdet eliten hadde til sjølvdrapet sett med stoiske auge. Stanly H. Rauh, i ei analyse av Cato Uticensis’ sjølvdrap, skriv om korleis sjølvdrapet kunne vere ein opptreden, og konkluderer med at Once a private act that occasioned little comment from the sources and that was most often performed to maintain the basic human dignity of agency in death, suicide after Cato morphed into something laden with the potential to communicate amidst dire circumstances. (Rauh, Stanly H.: Cato at Utica: The Emergence of a Roman Suicide Tradition i American Journal of Philology, band 139, № 1 (nummer 553), våren 2018, ss. 59–91 (sitat s. 89).)

Platon sin tekst Faidon var vanskeleg å tolke både no som då. Cato leste den to (eller tre (Zadorojnyi, Alexei V.: Cato’s Suicide in Plutarch i The Classical Quarterly, mai 2007, New Series, band 57, № 1, ss. 216–230 (dette frå n. 8 s. 218))) gonger før han stakk sverdet i magen, som kanskje hintar til at han ikkje fullt ut forstod han første gongen (Minois 1999: 46). Om keisar Julian si tolking av teksten, sjå Griffin, Miriam: Philosophy, Cato, and Roman Suicide: I i Greece & Rome, april 1986, band 33 № 1, ss. 64–77 (dette på s. 71)).

I tidleg romersk tid var det som hjå grekarane (og langt dei fleste folk) ei viss frykt for kva eit sjølvdrapslik kom til å gjere. It has been noted that all primitive societies have rites aimed at immobilizing the dead body or mutilating it to render it powerless. (Minois 1999: 47.) Døme på dette er at lik etter henging vart brend i vegkross med veden frå treet som personen hengde seg i (bagandafolket i Sentral-Afrika); eller å dra liket gjennom tornekratt og begrave det avsidesliggjande, nokre gongar med ein stake gjennom kroppen (ewe-folket frå Togo); eller å lemleste det slik at den daude skal skjemjast for mykje til å kome attende (Minois 1999: 47). Me finn liknande riter i det gamle Hellas, som det eg nemnde over om å kappe av handa.

Tolvtavleloven seier inkje om sjølvdrap, men Tarquinius (ein av dei romerske kongane) erklærte at lik etter sjølvdrepne skulle bli krossfeste: Når liket ikkje hadde kontakt med bakken, kunne det ikkje kome seg nokon veg og fuglane som spiste dei tok opp i seg vondskapen som dei hadde festa til lekamen sin. Dette er det einaste romerske forbodet fram til me kjem til dominatet. Det er vel å merkje eitt viktig unntak frå dette: slavar og soldatar. Kvifor? Økonomi. Slaven stjal herren sin eigedom på line med at nokon hadde myrda han; soldaten gjorde det same, men frå staten.

Grunngjeving og rate

Ein skulle tru at dette førte med seg overlag mange sjølvdrap, men sjølv om romarane ikkje trudde at livet var noko ein fekk i gåve frå gudane, ser det ikkje ut til at dei hadde nokon større sjølvdrapsrate enn andre sivilisasjonar (Minois 1999: 49). Som i andre sivilisasjonar var motiva bak sjølvdrap varierte, men det at dei hadde eit såpass avslappa forhold til det, kan nok vere noko av forklaringa på at me får så stor variasjon i sjølvdrap som ikkje kom frå sjuke. Riktignok var sverdet framleis den noble måten å forlate livet på, i motsetnad til henging, noko som skulle vedvare til moderne tid, då pistolen overtok funksjonen som metoden som ein gentlemann burde velje.

Det kanskje mest spesielle med den romerske dauden, var at ting som livstrøytte eller alderdom var heilt akseptable grunngjevingar for å take livet sitt. Det første er noko ein ser særleg særprege tider med store omveltingar, og det er helst intellektuelle som veljer det: In fact, this form of suicide seems in general to be linked to crises of civilizations […] It is, so to speak, the suicide of cultural revolutions. Alderdom som grunngjeving, låg i ein tanke om at lekam og sinn måtte kunne vere i full vigør for å leve eit verdig liv. Ikkje alle kunne leve eit liv i alderdom som Plinius’ ven Nerātius Marcellus:

«Ubi hōra balineī nūntiāta est (…), in sōle, sī caret ventō, ambulat nūdus.»

«Når badetimen meldes, spaserer han – hvis han unnslipper vinden – naken i solskinnet.»

Krogsæter 2015: 106f; Plin. Ep. 3.1.9

Politiske sjølvdrap

Krigstid såg mange sjølvdrap, og politikk spela her ei viktig rolle: Cato sitt sjølvdrap for å sleppe å måtte leve under Cæsar er det best kjende av desse. Andre grunnar kunne vere henretting ved sjølvdrap, altså at ein blei dømd til å døy, men som høgståande borgar fekk høve til å sjølv take livet sitt; sjølvdrap for å unngå dom for brotsverk; sjølvdrap fordi ein hadde avsmak for offentlege saker; eller viss ein var blitt beseira i strid (generalsjølvdrap). Ein har òg flust med segn om heltemodige sjølvdrap; kanskje best kjend av desse er forteljinga om Arria som sa til Paetus-en sin etter å ha teke initiativet at Paete, nōn dolet. (Det gjer ikkje låkt, Paetus. (Frå Plinius’ brev 1:III.16.) Desse mange forteljingane skulle bli teke fram att av humanistane i seinare tid, som synte til at kun dei som tok livet sitt for å unngå dom eller konfiskering blei straffa, noko ganske annleis enn korleis det skulle bli i det kristne Europa. Hos romarane vart ikkje eigedomen tapt eller testamentet gjort ugyldig berre fordi den avlidne hadde teke saken i eigne hender.

Men det varte ikkje. I det andre hundreåret byrja stoisismen å tape seg og romersk lov mot sjølvdrap å bli strengare. Og det er her det ser ut til at eg må sette inn forskingsstøtet mitt. I det tredje hundreåret blei sjølvdrap utan gyldig grunn definert som kriminelt. Juridisk starta det med antoninsk lov, og det blei strengare etter kvart som myndigheitane fekk stadig meir å si i kvardagen til folk flest. Minois fortel at:

[o]ne law of the age of the Antonines considered the suicide of suspects to be an admission of guilt and a justification for confiscating their estate. With the third century, suicide for no valid reason was a crime, and if a suicide’s widow should remarry, her new husband was vilified.

Even before the triumph of Christianity (and for reasons independent of Christian doctrine), condemnation of suicide gradually became the rule in the Roman Empire.

Minois 1999: 54

Kva grunnar er det snakk om her? Det er dette eg må finne ut av. Eg trur heilhjerta at det er nett her kjerna i avhandlinga mi ligg.

Seinare utvikling og arven frå antikken

Rembrandt Harmensz van Rijn: «Lucretias daude» Detroit Institute of Arts. Kjelde: Wikimedia Commons.

Merk korleis kunstnaren har avbilda figurane med klede frå hans eiga tid.

Det var under barbarane at det blei faktisk forbode å take livet sitt. Dette skulle bli vidareutvikla av skolastikarane i mellomalderen, og blei med tida ein grunnstein i kristen tankegang. Kristen-filosofisk utvikling skulle la seg særmerkjast ved at kyrkja viljug tok til seg vitskap frå antikken, men fullstendig avviste moralsynet deira; der var Skrifta einerådande. På 1300- og 1400-talet gjennomgjekk Europa ein kulturrevolusjon som kulminerte med Kopernikus, Luther og Montaigne på 1500-talet. Med dei skulle dei gamle sanningane for alvor bli rysta, og med det også grunnmuren i kristen vitskap. Med tida, gjennom renessansen, skulle nettopp dette verdssynet bli snudd: Det var moralen og lærdomen frå dei gamle som skulle kome til å inspirere nye tenkjarar, medan vitskapen frå dei etter kvart ettertrykkjeleg blei avskaffa. Med dette skulle òg eit nytt syn på sjølvdrap gradvis få sleppe til.